VO 2026

09.00 – 10.00u Ontvangst, Informatiemarkt

10.00 – 11.00u Welkom & Ochtendlezing Erik Scherder

11.00 – 11.30u Pauze, Informatiemarkt

11.30 – 12.45u 1ste ronde Workshops & Lezingen

12.45 – 14.00u Lunch & Informatiemarkt

14.15 – 15.30u 2de ronde Workshops & Lezingen

15.30 – 16.00u Pauze, Informatiemarkt

16.00 – 17.15u 3de ronde Workshops & Lezingen

17.15 – 18.15u Informatiemarkt / bar geopend

18.15 – 20.00u Diner

20:00 – 21:00u Avondlezing Leon Claessens

21.00 – 01.00u Pubquiz, Bowling, Film & Spelletjesavond, 

07.00u Sportievelingen - hardlooprondje door de duinen (optioneel)

08.00 – 09.00u Ontbijt

09.00 – 10.15u 4de ronde Workshops & Lezingen

10.15 – 10.45u Pauze

10.45 – 12.00u 5de ronde Workshops & Lezingen

12.30 – 13.30u Lunch & Vertrek

Jan Smit – emeritus hoogleraar stratigrafie/paleontologie, Vrije Universiteit Amsterdam

Werkvorm: Lezing

De dinosauriërs verdwenen door een meteorietinslag. Duidelijk. Maar hoe verdween door de inslag wereldwijd het microscopisch plankton?

Dinofossielen zijn heel zeldzaam, en zelfs geavanceerde analyses van de botten vertellen je dus niks. Planktonfossielen komen met miljoenen voor, in slechts een paar kubieke centimeter oceaanslik. We kunnen daarom precies nagaan hoe plankton op de meteorietinslag reageerde, en wat er daarna gebeurde, want hetzelfde plankton bevolkt tegenwoordig weer de oceanen.

We volgen de meteorietinslag onder andere in Noord-Dakota waar een grote tsunamigolf allerlei dier- en plantenresten van het eind van de Krijtperiode bij elkaar heeft gespoeld en begraven. Ook bekijken welke veranderingen in het klimaat de inslag heeft veroorzaakt, en hoe die het uitsterven aan de andere kant van de wereld verklaren. Hoe het leven terugkeerde zou wel eens een belangrijke les voor ons kunnen zijn.

Maarten Kleinhans – onderwijsdirecteur Aardwetenschappen, hoogleraar Biogeomorfologie (‘professor water, zand en plant’), Universiteit Utrecht

Werkvorm: Interactieve lezing

Niet alleen omgevingsfactoren bepalen waar leven kan voorkomen, maar ook ecosysteembouwende soorten die de omgeving veranderen. Grote laboratoriumexperimenten en computersimulaties tonen de sterke interactie tussen plantensoorten in rivieren op Aarde in de afgelopen duizenden jaren. Nature-based solutions laten zien hoe we waterveiligheid met natuurherstel kunnen combineren zonder groenwassen.

Op planeet Mars getuigen oude rivierbeddingen van stromend water. Rivierpatronen op Aarde veranderden radicaal toen landplanten evolueerden. Wat vertellen de droge beddingen over de omstandigheden op Mars, en laten ze aanwijzingen zien van ecosysteembouwers?

Veel maatschappelijk debat gaat over spanningen tussen natuurherstel, waterbescherming en economisch gebruik. Wat is het nut van natuur? Een eenvoudig concept helpt discussies in de klas (en potentieel ook in de Tweede Kamer) om helder onderscheid te maken tussen wat we kunnen onderzoeken en wat we mogen vinden. Al het materiaal, getest op scholen, komt beschikbaar.

William Gosling – professor and department head in the Department of Ecosystem and Landscape Dynamics, Institute for Biodiversity and Ecosystem Dynamics, University of Amsterdam

Crystal McMichael – associate professor in the Department of Ecosystem and Landscape Dynamics, Institute for Biodiversity and Ecosystem Dynamics, University of Amsterdam

Werkvorm: Lezing

In this interactive lecture, we would like to discuss and explore how and when humans became driving forces in Earth System processes. We will use cases studies from Amazonian rainforests, African savannas, and European landscapes to highlight: i) how human evolution was affected by environmental change, ii) how humans began shaping environments across the globe thousands of years ago, and iii) how long-term human-environment interactions shape the world we see today. Using these fun examples, we want to highlight how the past shapes the present and why studying the past history of humans and the environment is important (ecology cannot just be a snapshot in time).

Let op: de voertaal van deze lezing is Engels.

Auteurs – Biologie voor jou

Werkvorm: Interactieve lezing

De nieuwe kerndoelen voor biologie komen eraan. Maar wat verandert er nu echt? Wat betekenen de nieuwe kerndoelen voor jouw lessen? Hoe zijn ze verwerkt in de methode?

In deze interactieve workshop nemen de auteurs van Biologie voor jou je mee in de keuzes, dilemma's en afwegingen achter het nieuwe curriculum voor de onderbouw. Je ontdekt hoe de kerndoelen zijn vertaald naar concreet lesmateriaal en krijgt volop gelegenheid om vragen te stellen, ook over de doorwerking naar de bovenbouw.

Na afloop ben je helemaal op de hoogte van het vernieuwde curriculum, weet je wat de veranderingen voor jouw onderwijs betekenen én ontvang je een exemplaar van de nieuwe Biologie voor jou voor klas 1.

Deze workshop wordt mogelijk gemaakt door Malmberg.

Corina Brussaard – senior onderzoeksteamleider bij NIOZ Koninklijk Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek en hoogleraar Virale Ecologie aan de Universiteit van Amsterdam

Werkvorm: Interactieve lezing

Ik zal een lezing geven over virussen in de zee en oceanen (met Q&A), en ik wil dat met name doen aan de hand van vragen van de deelnemers. Is er iets dat je je altijd al af vroeg over virussen in zee, geef je vraag dan alvast door via corina.brussaard@nioz.nl.

Virussen zijn een goed voorbeeld van grenzen van het leven. Ik zal hierop ingaan, en ook hoeveel virussen er zijn in zee, hoe divers ze zijn, wie ze infecteren, wat en hoe groot hun ecologische effecten zijn voor de gastheerpopulaties en ook op het mariene ecosysteem en zelfs op de wereldwijde stofstromen.

Jurre Corbee - eigenaar van Tropicaljumpingspiders.

Werkvorm: Lezing

In deze lezing neemt Jurre Corbee, wellicht bekend van de Correspondent, je mee in de bijzondere wereld van de springspinnen. Wat zijn springspinnen precies en waarom worden ze steeds populairder bij het grote publiek? Jurre vertelt uitgebreid over deze interessante ongewervelden, met een focus op de geslachten Phidippus en Phidippus regius. Ook bespreekt hij hoe je deze spinnen het beste kunt houden. Denk hierbij aan onderwerpen als huisvesting, temperatuur en voeding. Om het verhaal nog leuker en leerzamer te maken, neemt Jurre zelfs een paar springspinnen mee die van dichtbij bekeken kunnen worden!

Naast zijn passie voor springspinnen heeft Jurre ook veel interesse in andere ongewervelden. Zo besteedt hij aandacht aan dieren zoals miljoenpoten, pissebedden en kakkerlakken als huisdieren. Luister mee naar zijn verhaal over hoe een hobby uitgroeide tot een passie en uiteindelijk zelfs tot een carrière. Misschien ontdek je tijdens deze lezing wel een nieuwe, bijzondere hobby!

Aafke Oldenbeuving – Stichting Leerplanontwikkeling (SLO), Amersfoort

Micha Ummels – Freudenthal Instituut, Universiteit Utrecht

Thijs Goedegebure – Stichting Leerplanontwikkeling (SLO), Amersfoort

Werkvorm: Workshop

Dit jaar zijn de conceptexamenprogramma’s versie 2 voor biologie gepubliceerd. Tweeënhalf jaar is hieraan gewerkt door docenten, vakexperts en curriculumexperts van SLO. Met deze opbrengsten krijgt elke biologiedocent over een tijdje te maken. In deze workshop nemen we je mee in het wat en hoe van de conceptexamenprogramma’s, waarbij er ruimte is voor uitwisseling. De workshop bestaat uit twee gedeelten en is bedoeld voor docenten die de afgelopen twee jaren niet al eerder bij deze workshop zijn geweest (en dus al op de hoogte zijn).  

Deel 1 – kennismaking met de inhoud en het proces

Eerst leggen we uit hoe de conceptexamenprogramma’s eruitzien. Wat staat erin? En wat niet (meer)? Hoe zit het met de samenhang met andere vakken? Ook leggen we uit welke stappen er nog volgen tussen nu en het moment dat het eerste cohort aan de slag gaat met de programma’s.

Deel 2 – vertaling naar je eigen lespraktijk

In het tweede deel van de workshop ga je met een werkvorm op zoek naar kansen en uitdagingen in de conceptexamenprogramma’s voor je eigen lespraktijk. Je denkt samen na over wat je al nu al doet en wat je zou kunnen aanpassen.

Aan het einde van deze workshop ben je bijgepraat en goed voorbereid op de aankomende veranderingen.

Peter Visser – biologiedocent bij CSG Dingstede

Mariëlle van der Zande – docent/toa biologie bij CSG Dingstede

Marrit Gerbrandij – docent biologie bij CSG Dingstede

Werkvorm: Workshop

Wat als lactose-intolerantie je voedingsgrens bepaalt, of eendenkroos de grenzen van de vleesindustrie verlegt?

Welkom bij onze actieve workshop waarin je gaat ontdekken hoe je met contextrijk lesmateriaal je creatieve en biologische grenzen verkent én verlegt. We delen direct vijf kant-en-klare, prikkelende practica die leerlingen abstracte concepten laten beleven en toepassen:

- Lactose-intolerantie: grenzen aan je voeding, als een enzym niet werkt.
- De plantenveredelaar: zoek de grenzen van het kweken op met Tradescantia.

- Productie van plantaardig eiwit door een bijzondere symbiose: kroosvaren & cyanobacterie, een verkenning van een evolutionaire (endo)symbiose.

- Eiwittransitie: kweek duurzame eiwitten met eendenkroos voor de ultieme, groene vegaburger.
- Mede brouwen: het metabolisme van gistcellen in honingwijn uitpluizen.

Stuk voor stuk direct toepasbare opdrachten die je biologieles verrijken en zeer goed te linken zijn aan de theorie. Kom langs, experimenteer zelf met de materialen en neem vijf concrete, inspirerende lesideeën (+bonus materiaal) mee naar huis!

Harold Timans – freelance schrijver, ecoloog, gastonderzoeker Naturalis

Werkvorm: Workshop

In je achtertuin groeien heuse recordbrekers van het leven: korstmossen. Korstmossen bestaan uit een alg en een schimmel die door hun samenwerking in staat zijn tot verbijsterende biologische kunstjes. Zo kan een stoepsteensoortje anderhalf jaar lang in de ruimte overleven. Andere korstmossen worden duizenden jaren oud, of leven alleen in schorsspleten van monumentale bomen. En hoe komt het toch dat korstmossen wél op een dakpan kunnen kiemen, maar tot dusver nooit succesvol in het lab zijn gekweekt?

In deze workshop leer je over de biologie van deze fascinerende miniatuurwereld, waarbij de focus ligt op het nut van korstmossen als indicatoren voor de leefomgeving. Je maakt aan de hand van enkele algemeen voorkomende soorten een start om je eigen tuin of natuur te leren ‘lezen’. Heb je een droge of juist vochtige tuin? Is er veel of weinig stikstof? En wat zegt dat over de gezondheid van je leefomgeving?

Fleur van Duin – Promovenda Naturalis Biodiversity Center, Leiden University

Laura Sassen – Masterstudent Biology & Education, Leiden University, tweedegraads lesbevoegdheid Biologie

Werkvorm: Workshop

Aquatische ecosystemen staan onder druk door verschillende antropogene stressoren. Invasieve rivierkreeften gedijen juist goed in deze verstoorde systemen én bemoeilijken het herstel ervan. Helaas blijkt het wegvangen van kreeften beperkt effectief. In Polderlab Vrouw Venne doen we daarom onderzoek naar verschillende vormen van een systeemaanpak, waarbij de nadruk ligt op het creëren van een weerbaar slootecosysteem. Dat doen we niet alleen met ervaren wetenschappers en biologiestudenten, maar ook met leerlingen.

Tijdens deze workshop delen we onze onderzoeksresultaten en laten we je ervaren hoe we deze ecologische uitdaging vertalen naar de praktijk. We gaan concreet aan de slag met de onderzoeksactiviteiten die we afgelopen zomer met groep 7-leerlingen hebben gedaan – inclusief het van dichtbij bestuderen van levende rivierkreeften! Je maakt kennis met een lespakket dat eenvoudig aan te passen is naar middelbare schoolniveau en niet alleen verwondering oproept voor de slootbiologie, maar ook een stevige basis legt voor het begrijpen van ecologische interacties en netwerken.

Mira Innemee – universitair docent UMC Utrecht en coördinator Reizend DNA-lab Taal van de Tumor en Gen-Ethica

Melanie Rosenhart – Projectleider Reizende DNA-labs & ABE Nederland 

Tessa Lammens – student Universiteit Utrecht

Werkvorm: Workshop

Hoe kunnen we innovatief onderzoek blijven uitvoeren, en de grenzen van het leven blijven verleggen, zonder het gebruik van proefdieren? Daar gaat het nieuwste DNA-lab over. In onze reizende DNA-labs brengen universitaire studenten modern DNA-onderzoek vanuit verschillende invalshoeken de middelbare schoolklas in. Tijdens deze workshop werk je mee aan de ontwikkeling van een nieuw DNA-lab, waarin innovatief onderzoek zonder het gebruik van proefdieren centraal staat. Want hoe brengen we die voorutigang op een leuke en toegankelijke manier naar de klas?

We delen eerste ideeën en experimenten en geven een kijkje in de laatste ontwikkelingen op het gebied van proefdiervrij onderzoek. We nodigen jullie uit om mee te denken over de inhoud, om te brainstormen over haalbare experimenten en om te discussiëren over hoe dit onderwerp aantrekkelijk gemaakt kan worden voor scholieren. Jullie input is cruciaal!

Kom dus met vragen, ideeën en enthousiasme en help ons van dit nieuwe DNA-lab een succes te maken!

Veerle Eggens – docent biologie op ALASCA en postdoc-onderzoeker aan de UvA

Werkvorm: Interactieve lezing

‘Die leuke collega scheikunde of maatschappijleer, kan ik daar niet eens mee samenwerken?’ Zeker wel!

Op veel basisscholen en in de onderbouw van het voortgezet onderwijs is vakoverstijgend werken steeds gebruikelijker. In de bovenbouw kiezen scholen echter vaak voor een strikt monodisciplinaire aanpak: de examens gaan immers ook over afzonderlijke vakken. Maar kun je hierdoor niets vakoverstijgends meer doen?

Op ALASCA, een school voor havo en vwo, hebben we vakoverstijgend onderwijs stevig verankerd in de schoolpraktijk, met co-teaching en interdisciplinaire lesmodules. Tegelijkertijd blijkt interdisciplinair werken geen alles-of-nietsverhaal: ook binnen een klassieke vakstructuur zijn betekenisvolle samenwerkingen mogelijk. Met de komst van de nieuwe examenprogramma’s ontstaan er kansen om samenhang tussen vakken te vergroten, zonder dat dit ten koste gaat van een goede voorbereiding op het examen.

In deze interactieve lezing deel ik praktijkervaringen van ALASCA en inzichten uit mijn onderzoek naar interdisciplinair onderwijs in de bovenbouw van het voortgezet onderwijs.

Sofie Faes – docent biologie, van Maerlant lyceum, Eindhoven

Roland Gijsbers – docent biologie, Peellandcollege Deurne

Werkvorm:  Workshop

Wil je leerlingen samen dieper laten nadenken over biologie? Dat kan! Building Thinking Classrooms (BTC) is een activerende werkvorm die na vijftien jaar onderzoek door Peter Liljedahl is beschreven. Oorspronkelijk gericht op rekenen en wiskunde zien steeds meer docenten van andere vakken – waaronder biologie – mogelijkheden om deze methode toe te passen in hun lessen.

Wij willen je graag laten ervaren hoe het voelt om deel te nemen aan een denkklas. Met slechts één stift en een whiteboard werk je in een drietal hardop denkend aan een biologieopdracht. We geven je de noodzakelijke achtergrondinformatie mee en kant en klare biologie-opdrachten, zodat je volgende week zelf je eigen denkklas kunt gaan bouwen.

Raak geïnspireerd en verleg met collega’s je eigen didactische grenzen met deze activerende werkvorm.

Klaas Wieringa – docent biologie, Greijdanus, Zwolle

Thirza Vredenburg – boswachter Communicatie en Beleven, Natuurmonumenten

Hester Wolters – boswachter Communicatie en Beleven, Natuurmonumenten

Werkvorm: Workshop

Grenzen aan populatiegroei, grenzen tussen soorten, kantelpunten in ecosystemen: ook in een natuurgebied om de hoek liggen de grenzen van het leven voor het oprapen. In deze workshop delen we een blauwdruk waarmee scholen zo'n gebied tot kern van hun ecologieonderwijs kunnen maken. In Zwolle ontwikkelden we een complete lessenserie rond de Vreugderijkerwaard, waarin vrijwel alle ecologieonderdelen uit het examenprogramma aan bod komen. Het werkboek vormt de kern, daarnaast doen leerlingen onder andere een dag onderzoek (onder begeleiding) tijdens een veldwerkdag.

Daarna ga je zelf aan de slag. In kleine groepen verken je welk gebied in jouw regio geschikt zou zijn, en hoe je een samenwerking met Natuurmonumenten of Staatsbosbeheer kunt aangaan. We kijken hierbij verder dan biologie: een natuurgebied biedt mogelijk ook aanknopingspunten voor NLT, aardrijkskunde of het profielwerkstuk.

Je gaat naar huis met concrete ideeën om jouw ecologieonderwijs te verbinden met een landschap bij jou in de buurt.

Sophie Mooren – lerarenopleider biologie Hogeschool Utrecht

Jurgen Memelink – lerarenopleider biologie Hogeschool Utrecht

Werkvorm: Workshop

De nieuwe kerndoelen en eindtermen gaan de testfase in. Heb je deze al gelezen? Dan is het je misschien opgevallen dat er meer aandacht komt voor vaardigheden in het veld.

Het kan lang geleden zijn dat je die vaardigheden zelf hebt uitgevoerd. Wij geven je in deze workshop een kleine opfriscursus in de meest gebruikte veldwerktechnieken en aandachtspunten voor het buiten leren van je leerlingen. We gaan aan de slag met strooisellagen, bodemprofielen, en grondboren tot de hoogste boom. Hopelijk wordt het zo makkelijker om samen met je leerlingen de stap naar buiten te zetten!

Wij zeggen altijd tegen onze studenten: slecht weer bestaat niet, alleen een slechte uitrusting. Houd hier dan ook rekening mee met je kleding- en schoeiselkeuze. 

Verleg de grenzen van je klaslokaal en ga met ons mee het veld in.

Rose Ommering – educatief medewerker en hoofd educatie en PR bij Natuurkampen - Stichting Veldstudie

Torsten Knorp – educatief medewerker  werkzaam bij Natuurkampen - Stichting Veldstudie

Werkvorm: Excursie

De kust is een plek waar grenzen voortdurend verschuiven. Eb en vloed veranderen het landschap, en op de grens van land en zee leeft een verrassende rijkdom aan dieren. Maar waar begint de zee, en waar eindigt het land?

Tijdens deze workshop gaan we met een sleepnet het ondiepe kustwater in om te ontdekken welke dieren er vlak onder het wateroppervlak leven. Na de trek bekijken we de vangst van dichtbij en maken we kennis met de verschillende soorten, hun leefwijze en hun aanpassingen aan deze dynamische omgeving. Van kleine kreeftachtigen tot vissen en andere zeedieren: iedere vangst is anders en laat zien hoe veelzijdig het leven op deze grens is.

Rob van den Berg – geoloog en collectiebeheerder Mineralogie, Petrologie en Paleobotanie bij Naturalis, verbonden aan sterrenwacht Sonnenborgh

Werkvorm: Lezing

Op Mars waren ooit oceanen, meren en rivieren. Bij Jupiter en Saturnus zijn ijsmanen met grote oceanen van vloeibaar water. Wetenschappers gaan ervan uit dat waar vloeibaar water is in het heelal, de omstandigheden geschikt zijn voor leven. Is of was daar leven?

Deze lezing gaat over het zoeken naar sporen van levensvormen binnen en buiten ons zonnestelsel. Rob van den Berg zal vertellen hoe wetenschappers met telescopen op aarde en in de ruimte zoeken naar exoplaneten (planeten bij een andere ster dan onze zon) en de karakteristieken van deze planeten in kaart brengen.

De lezing gaat ook in op hoe we leven definiëren – aards en buitenaards – en over waarom we verwachten dat we niet alleen in het heelal zijn. En wat betekent het voor ons menszijn, maatschappij, wereldreligies en wetenschap wanneer we buitenaards leven vinden.

Na de lezing ben je veel kennis rijker over wat we als leven beschouwen, waarom we denken dat er buitenaards leven is en of dit eencellig, complex, of intelligent is. Dit alles zet onze eigen aardse biosfeer in een groter kosmisch perspectief.

Appy Sluijs – hoogleraar Paleoceanografie, Universiteit Utrecht

Werkvorm: Interactieve lezing

Het leven in tropische zeeën en oceanen is aangepast aan jaargemiddelde zeewatertemperaturen tot zo’n 28 graden Celcius. Als het flink warmer wordt, zoals tijdens hittegolven, zien we tekenen van hittestress. Het verbleken van koralen is hiervan een bekend gevolg.

In experimenten zien we dat algen bij hogere temperaturen steeds beter groeien tot temperaturen tussen 27 graden Celcius en 30 graden Celcius. Maar bij hogere temperaturen denatureren meer eiwitten dan er kunnen worden gemaakt. Dit leidt niet tot minder goede groei, maar tot de dood. Je zou het een tipping point kunnen noemen. Hoe dan ook: de temperatuur van zeewater is een grens aan het leven.

Tegelijkertijd laat onderzoek ook zien dat het leven in tropische gebieden welig tierde tijdens klimaten in het verleden die veel warmer waren dan het onze. Is het leven toch toleranter dan we denken? En hoe ging het leven in die tijd om met plotselinge fases van opwarming? Deze lezing biedt de laatste wetenschappelijke inzichten over de grens van het leven in de oceaan in relatie tot het opwarmend klimaat.

Liedewij Laan – assistent professor celbiologie en synthetische systemen, TU Delft.

Werkvorm: Interactieve lezing

Levende cellen zijn opmerkelijk veerkrachtig: ze blijven functioneren ondanks mutaties, ruis en voortdurend veranderende omstandigheden. Maar hoe kan uit een verzameling levenloze moleculen een systeem ontstaan dat zichzelf organiseert, verstoringen opvangt en zich over miljoenen jaren blijft aanpassen?

In deze lezing neem ik je mee in ons onderzoek aan bakkersgist, een eenvoudig modelorganisme waarin we fundamentele principes van leven ontrafelen. Aan de hand van moleculaire experimenten, evolutie-experimenten en live-cel-microscopie laat ik zien hoe honderden eiwitten gezamenlijk een gepolariseerde cel organiseren, hoe cellen omgaan met verstoringen en hoe evolutie nieuwe oplossingen vindt wanneer essentiële moleculen verdwijnen. Zo ontdekken we hoe collectief gedrag op moleculaire schaal leidt tot robuustheid en aanpassingsvermogen op celniveau.

Tot slot laat ik zien hoe we deze inzichten gebruiken om essentiële eigenschappen van levende systemen stap voor stap na te bouwen vanuit levenloze moleculen, om uiteindelijk een synthetische cel te bouwen. Daarmee maak je kennis met actuele inzichten uit het onderzoeksveld Fysica van Leven, waarin natuurkunde en biologie samenkomen om te begrijpen hoe levende systemen zichzelf organiseren. Dit biedt een vernieuwend perspectief op thema's als evolutie, celbiologie, en systeemdenken.

Lydia Sevenster – affilatie ontbreekt (en is het Sevenster of Zevenster?)

Ayşe Göktepe – affilatie ontbreekt

Werkvorm: Interactieve lezing

Veel leerlingen zijn niet zo te spreken over de lessen die ze op school krijgen over seksualiteit. Standaard biologielessen beperken zich tot de meer technische informatie over de anatomie en de hormonale regeling, over anticonceptie en over het voorkómen van soa’s. Maar leerlingen hebben bijvoorbeeld óók behoefte aan het bespreken van relationele aspecten. Hoe communiceer je over grenzen, én wensen?

Onderwerpen die in deze interactieve lezing aan bod komen zijn de overschatte rol van ‘piemel-in-vagina’ seks en de ontmaagding. Je krijgt handreikingen over hoe je thema’s als plezier voorop, de rol van de clitoris, aspecten van consent, porno, en de invloed van de manosfeer aan de orde kunt stellen.

Tenslotte staan we stil bij de vraag waarom seksualiteit alleen binnen de biologieles behandeld wordt. Hoe integreer je dit onderwerp ook in andere vakken?

We gaan aan de slag met verschillende interactieve werkvormen die inspiratie vormen voor je eigen lespraktijk.

Nelleke Kreike – hoogleraar Applied Sciences, Green Biotechnology, Inholland University of Applied Sciences, Amsterdam

Werkvorm: Interactieve Lezing

Crispr-Cas veroorzaakt een revolutie in het DNA-onderzoek bij mensen en planten. Deze nieuwste genetische techniek wordt gebruikt om DNA te veranderen en nieuwe eigenschappen te creëren, nieuwe genen toe te voegen en erfelijke ziekten te genezen. Tijdens deze lezing gaan we in gesprek met jullie over de kansen en mogelijkheden van de Crispr-Cas-technologie en zoeken we de grenzen op.

De volgende onderwerpen aan bod:

• Hoe werkt deze Crispr-Cas-technologie in de praktijk?
• Waarom willen we genen aanpassen bij planten?
• Welke eerste succesvolle toepassingen zijn er bij mensen en planten?
• Wat kun je nog meer met deze techniek doen? Welke variaties op deze techniek zijn er?
• Hoe kunnen we deze techniek veilig gebruiken? Wat kan er misgaan? Hoe kunnen we dat voorkomen?
• Wat is de regelgeving rondom Crispr-Cas in Europa en de rest van de wereld?

Welke aanpassingen zou jij willen doen aan mensen, dieren of planten?

Susanne Pinto – postdoconderzoeker aan het Academisch Centrum Tandheelkunde Amsterdam (ACTA)

Werkvorm: Interactieve lezing

Ons lichaam is de leefomgeving van bacteriën, schimmels, virussen en andere micro-organismen. Samen vormen zij het microbioom: een verborgen ecosysteem dat helpt bij de spijsvertering, het trainen van ons immuunsysteem en produceren van stoffen die we zelf niet kunnen maken. De grens tussen ‘onszelf’ en de organismen die op en in ons leven is veel minder scherp dan we vaak denken. Vele aandoeningen, waaronder cariës en de ziekte van Crohn, gaan gepaard met verstoringen in het microbioom.

Maar ook wij beïnvloeden het microbioom, onder andere via onze leefstijl. Zo zorgt een suikerrijk dieet ervoor dat we dagelijks onze tanden moeten poetsen om het microbioom in balans te houden en komen we door onze moderne, hygiënische leefstijl met veel minder micro-organismen in aanraking dan onze voorouders.

De belangrijkste vraag is daarom niet welke bacteriën we moeten bestrijden, maar hoe we de micro-organismen waarmee we samenleven kunnen koesteren? Wat kunnen we met deze kennis? Kunnen we het microbioom gebruiken om ziekten eerder te voorspellen, behandelingen te personaliseren of onze gezondheid te verbeteren?

Felix Spee – ambassadeur Duurzaamheidsonderwijs Amsterdam, oud-docent Berlage Lyceum
Rick Pötgens – uitgever Vivo

Werkvorm: Workshop

In de nieuwe examenprogramma’s biologie vmbo / havo / vwo is veldwerk opgenomen in domein E: De leerling verkent en onderzoekt met veldwerk de natuurlijke omgeving.
De nieuwe syllabi geven daarbij concrete voorbeelden. Te denken valt aan: het tellen van plantensoorten en insectensoorten in een kwadrant; zoeken naar invasieve exoten in de natuurlijke omgeving; metingen van biotische en abiotische factoren uitvoeren in een sloot; een minuut lang met ogen dicht waarnemen wat je hoort en ruikt.

Ligt jouw middelbare school midden in de stad? Ook dan kun je uitstekend met veldwerk aan de slag. Het urbane landschap is een biotoop, met tal van onverwachte niches. Het schoolplein, de kade, de oude stadsmuur, tussen stoeptegels: de veldwerkopdrachten liggen voor het oprapen.

Oud-docent biologie Felix Spee van het Berlage Lyceum, oprichter van de site veldwerkindestad.nl, neemt je mee in tientallen kwalitatief uitstekende veldwerkopdrachten die op en rond het schoolplein te doen zijn.
Rick Pötgens, uitgever van biologiemethode Vivo, vertelt je hoe je 'veldwerk in de stad' kunt combineren met Vivo.

Deze workshop wordt mogelijk gemaakt door ThiemeMeulenhoff

Arjenne Fakkel – kunstenaar & kunstdocent

Werkvorm: workshop

Welkom in de magie van houtskool. In de magie van zwart en wit. Van grenzen die vervagen. Van dag en nacht en al de schakeringen daar tussen.

In de biologieles wordt vaak getekend. Vaak volgen leerlingen daarbij de zogenaamde ‘tekenregels’ . We hopen dat leerlingen dan beter gaan kijken naar dat wat leeft. In deze workshop ga je heel anders werken en kijken, en wellicht zelf ook met nieuwe ogen kijken naar de natuur.

Je gaat in deze tekenworkshop op zoek naar het licht. Vanuit het zwart, je ogen stijf dicht geknepen, de duisternis, de schaduw, gaan we op zoek naar de lichte delen van het te tekenen object, ontspan je ogen en open ze langzaam. Je leert hoe je met je kneedgum het licht terug brengt in je tekening, alsof je je ogen helemaal open doet, om de zon te laten schijnen. Je kan een paardenmossel, een door de zee rond geslepen steen, apenhaar, het ruggenschild van een zeekat, een nonnetje of iets anders tekenen. We zoomen in op licht en donker en wat dat ons vertelt over vorm en ruimtelijkheid.

Ik zal ’s ochtends een jutwandeling maken langs de kust. De vondsten uit de natuur vormen de inspiratie van waaruit we gaan kijken en tekenen.

Anita van der Velden – Stichting Matchis

Bert Elberste – Stichting Matchis

Rianne Lakerveld-van Duinen – Nederlands Instituut voor Biologie

Werkvorm: Workshop

Na het succesvolle kaartspel Match it! voor de bovenbouw is er nu ook lesmateriaal over stamceldonatie voor onderbouw havo/vwo én voor het vmbo. Met de escaperoom van Matchis en het NIBI ontdekken leerlingen wat stamcellen zijn, hoe stamceldonatie werkt en denken ze na over de vraag: zou jij stamcellen doneren als je daarmee een leven kunt redden?

Sommige patiënten zijn afhankelijk van stamceldonatie voor genezing. Helaas is het moeilijk om een geschikte match te vinden. Maar hoe meer donoren, hoe groter de kans op een match. Gemiddeld moeten mensen zo’n zeven keer horen over stamceldonatie voor ze overwegen donor te worden. Deze escaperoom is voor leerlingen een mooie eerste introductie.

Door middel van een krantenknipsel, reageerbuizen en patiëntenflyers gaan de leerlingen binnen de les op zoek naar de juiste match voor leukemiepatiënt Sam. Hierbij leren ze over stamcellen, stamceldonatie en herhalen ze tegelijkertijd de hoofdstukken over bloed en afweer.

Zin om zelf deze bloedstollende race tegen de klok te spelen? Doe dan mee met de workshop!

We sluiten de workshop af met een gesprek met een ervaringsdeskundige (stamceldonor en -ontvanger) zodat het onderwerp direct gaat leven. Nieuwsgierig? Kom dan vooral helpen met de zoektocht naar een match!

Teun Baarspul – de Natuurwerkwinkel

Werkvorm: workshop

Soms zie je de mooiste plaatjes van landschappen en ecosystemen van lang geleden, alsof de tekenaar er zelf bij was. Maar hoe kom je tot zo’n reconstructie? Stuifmeel. Stuifmeel of pollen kan dankzij een taaie schil tienduizenden tot soms wel miljoenen jaren bewaard blijven en geeft ons daarmee een uniek kijkje in het verleden, over de grenzen van het leven heen. Met pollen kunnen we landschappen en zelfs klimaatomstandigheden in het verleden reconstrueren.

Zodra je pollen onder de microscoop legt, ontvouwt zich een universum van wonderlijke structuren. Dankzij de unieke vorm van een pollenkorrel kun je vaak tot op soortniveau bepalen van welke boom of plant hij afkomstig is. Dat maakt pollen tot een onmisbare informatiedrager voor wetenschappelijk onderzoek.

Tijdens deze workshop verkennen we de mogelijkheden van pollen voor het voortgezet onderwijs: hoe kun je met huis-tuin-en-keuken-middelen zelf pollen onderzoeken? Welke soorten kun je onderscheiden? Welke onderwerpen zijn geschikt voor een practicum met leerlingen? En hoe kun je de pracht van pollen gebruiken om je leerlingen enthousiast te maken voor biologie?

Je krijgt alle kans om zelf te pielen met pollen. Achteroverleunen is niet toegestaan!

Tom Bielik – assistant Professor, Institute for Science Education, Radboud University

Esther Zeedijk – PhD-student, , Institute for Science Education, Radboud University

Marco Thörig – biology teacher, Maaswaal College, Wijchen

Werkvorm: Workshop

Understanding biological phenomena requires students to explore and make sense of complex systems. Computational models provide students with an opportunity to develop their systems thinking skills by allowing them to represent different variables and to simulate possible outcomes. 

In this workshop, we will discuss, experience, and reflect on how computational modeling tools can be used to explain and predict biological phenomena. We will learn how to use SageModeler, an open-access online modeling tool, as a platform for developing, testing, and simulating causal relationship models. We will discuss how modeling tools can support students’ understanding of systems thinking characteristics, mostly related to system boundaries.

Let op: de voertaal van deze workshop is Engels. Neem voor deze workshop een laptop mee.

Michiel van Bennekom – manager onderzoek en weefselkweek Iribov 
Tycho Malmberg – ontwikkelaar van lesmateriaal bij het NIBI 
Bastiaan Kikkert – biologiedocent Rijnlands Lyceum Sassenheim 
Werkvorm: workshop

 
Feit: zonder de bijzondere eigenschappen van plantencellen, zou ons leven er heel anders uitzien.  Hoog tijd dus om de planten een hoofdrol te geven in het biologieonderwijs. Tijd voor PlantKracht!  

De vernieuwde GRATIS lessenserie PlantKracht is een tijdje op de markt. De module zit vol met relevante contexten, nuttige eindtermen, leuke practica en oefenopgaves van examens, gerangschikt in drie handige categorieën die meteen een plekje kunnen krijgen in het lesprogramma van jouw school: genetica, ecologie en de cel.  

In deze workshop maak je kennis met de gloednieuw gedigitaliseerde lessenserie in de Learnbeat omgeving en voer je het weefselkweekpracticum uit. Het weefselkweekpracticum bestaat uit de kunst van het steriel enten van een klein stukje bloemkool in diverse buizen met een groeimedium met daarin verschillende hormonen, waarna er na een dag of 7 a 10 een echt mini-bloemkoolplantje groeit. Aan het eind van deze workshop heb je een duidelijk beeld van het aangeboden lesmateriaal in de drie gedigitaliseerde lesboekjes genetica, cel en ecologie en heb je zelf kennisgemaakt met een tof practicum dat gesubsidieerd beschikbaar wordt gesteld. Kom zien, horen, voelen en proeven hoe je de kracht van planten voor jou kan laten werken. 

Rob Nijhof – DebatUnie

Werkvorm: Workshop

Debat is vakoverstijgend. Ervaar in je biologielessen de kracht van debat en zoek samen met je leerlingen de grenzen van het leven op! Van medisch-ethische kwesties als GMO’s tot het oneindige leven: hoe krijg je iedere leerling zover om actief te participeren in discussies over biologische thema’s en om effectief naar de ander te luisteren? 

Niet alleen is het belangrijk voor leerlingen om te oefenen met het toepassen van biologische kennis in maatschappelijk vraagstukken, ook zijn het leren spreken en debatteren belangrijke vakoverstijgende vaardigheden. 

Tijdens deze praktische sessie ga je zelf aan de slag met laagdrempelige debatvormen en spreekvaardigheidsoefeningen die je de volgende dag direct kunt toepassen. Je ontdekt hoe je deze werkvormen veilig introduceert en hoe je jongeren kunt betrekken bij boeiende vraagstukken in de biologie. Zo leren ze naast overtuigend spreken ook een verdiepende slag te maken in hun vakkennis.

 Aan het einde van de workshop ontvang je uitgewerkte lessen en stellingen die je direct kunt gebruiken. Schrijf je in en ontdek hoe debat de betrokkenheid en spreekdurf in jouw klas vergroot!

Lutz Lohse  –  ILO, Universiteit van Amsterdam

Nienke Wieringa – ICLON, Universiteit Leiden

Werkvorm: Workshop

Na het grote succes van de afgelopen jaren staat Stelen en Delen ook dit jaar weer op het programma! Wat is nou fijner dan goede lesideeën delen met en stelen van collega’s? Deze workshop is bedoeld voor iedereen die good practices uit hun biologielessen willen delen én zich willen laten inspireren door de mooie ideeën van anderen. Van een geneticaspel tot next-level uilenballen pluizen en van het uitbeelden van de koolstofkringloop tot Pokémon Go met echte organismen. Presenteer je (proto)lesmateriaal in deze uitwisselingsbijeenkomst aan collega’s en verkrijg laagdrempelig feedback!

Lijkt het je wat om deel te nemen aan deze workshop? Stuur dan van tevoren een mail met jouw ideeën aan Lutz Lohse (l.lohse@uva.nl) en Nienke Wieringa (nwieringa@iclon.leidenuniv.nl). En, o ja, het maakt niet uit of je net komt kijken in het onderwijs of al veertig jaar lesgeeft, iedereen is welkom, mits je een mooi idee in de aanbieding hebt.

Jari Welle – docent biologie op het Almende College, Silvolde

Werkvorm: Workshop

Hoe laat je leerlingen met nieuwe ogen kijken naar de natuur om hen heen? In deze workshop maak je kennis met BioBattle: een actief klassenspel waarin leerlingen met ObsIdentify op zoek gaan naar organismen in hun directe omgeving.

Na een korte uitleg ga je zelf in teamverband naar buiten. Welke groep ontdekt het grootste aantal unieke soorten op een kleine oppervlakte? Daarna keren we terug naar de workshopruimte, en bekijken we hoe je BioBattle als docent kunt inzetten in je eigen lespraktijk. De werkvorm sluit mooi aan bij thema’s als biodiversiteit, natuurbeleving en verwondering, en kan onder andere gebruikt worden bij het hoofdstuk ordening. Je vertrekt met inspiratie én een concreet beeld van hoe je dit spel zelf met je klas kunt spelen. Let op: om deel te nemen heb je een tablet of smartphone (met internet) nodig, en de app ObsIdentify.

Dennis Leeuw – bestuurslid Strandwerkgemeenschap, strandvondsten.nl

Rien de Ruyter – bestuurslid en CS-beheerder Strandwerkgemeenschap

Werkvorm: Workshop

Het strand vormt een bijzonder terrein. Het gebied wordt geheel of gedeeltelijk overspoeld door de zee, het wordt gebakken in de zon, en bij stevige wind vliegt het zand je om de oren. Er is een minimum aan voedingsstoffen, en water zakt snel in het zand weg. En toch is er in dit ogenschijnlijk kale landschap leven. Misschien niet zo opvallend, maar wie goed kijkt verbaast zich over de rijkdom.

In deze workshop willen we jullie meenemen naar de verschillende werelden en de grenzen die er bestaan tussen de eb-lijn en de duinen. Hoor en zie hoe het leven zich redt en in staat is om ook híer te bestaan. We verzorgen een korte introductie, waarna we met z’n allen het strand gaan verkennen.

Han Wösten – hoogleraar Microbiologie, Universiteit Utrecht

Werkvorm: lezing

Veel paddenstoelen vormen ondergronds of in plantenresten een fijnmazig netwerk van draden: het mycelium. Dit netwerk breekt dood organisch afval af en zet het om in cruciale voedingsstoffen voor bijvoorbeeld planten. De commerciële paddenstoelenteelt maakt dankbaar gebruik van dit principe. Schimmels zetten dode reststromen zoals stro en paardenmest om in een hoogwaardig voedselproduct. Dat gebeurt bovendien zonder beslag te leggen op schaarse landbouwgrond en met een fractie van het water dat nodig is voor landbouwgewassen – laat staan voor vlees.

Echter, ook de paddenstoelindustrie maakt weer een afvalstroom. Wat overblijft na de oogst is een uitgeputte substraatstroom van stro, mest en mycelium dat geen paddenstoelen meer kan produceren. Wij onderzoeken hoe we deze reststroom een tweede leven kunnen geven: als biologisch filter. Het mycelium blijkt namelijk in staat om hardnekkige microverontreinigingen zoals hormonen, medicijnresten, bestrijdingsmiddelen en PFAS uit water te zuiveren. Zo voorkomen we dat deze toxische stoffen ecosystemen onherstelbaar beschadigen.

De potentie reikt echter nog verder. Door schimmels doelgericht door specifieke afvalstromen te laten groeien, kunnen we circulaire materialen groeien. Deze ecologische alternatieven kunnen fossiele of energie-intensieve grondstoffen vervangen. Inmiddels bootsen schimmelmaterialen de eigenschappen van rubber, hout, leer en plastic al succesvol na. De volgende stap? Levende schimmelmaterialen waarmee we in de toekomst huizen kunnen laten 'groeien', zonder dat er nog een metselaar aan te pas komt.

Het mag duidelijk zijn: wat ons betreft kan de wereld niet snel genoeg beschimmelen.

Martijn Egas – Professor evolutie en gedrag Groningen Institute for Evolutionary Life Sciences (GELIFES) University of Groningen

Werkvorm: interactieve lezing

Het voorspellen van evolutie, hoe doe je dat eigenlijk? En kunnen we dat überhaupt wel of botsen we daar tegen een grens van ons inzicht in het leven? Je kunt wel proberen te beschrijven hoe evolutie in het verleden heeft geleid tot de huidige vormen van leven, en dan proberen te extrapoleren naar de toekomst, maar daarmee ben je er nog lang niet! Een simpel voorbeeld: klimaatverandering brengt onze leefomgeving binnen enkele decennia naar niet eerder vertoonde omstandigheden, daar valt niet tegenop te extrapoleren.

Ervan uitgaand dat we inmiddels genoeg snappen van evolutie om voorspellingen in principe mogelijk te maken, zijn er in de praktijk nog genoeg vragen om bij stil te staan. Een eerste praktische punt gaat over wat we ons voorstellen bij voorspellen. In deze interactieve lezing zal ik dan ook met het publiek nagaan wat ons daarbij voor de geest komt, om daarna voorbeelden te geven van recente inzichten in deze kwestie. Is er zoiets als een “weersverwachting” voor evolutiebiologen? Luidt de opkomst van AI een transitie in naar een nieuwe levensvorm van de mens? Telt het ook als je een voorspelling maakt van evolutie in het verleden, dus “terug in de tijd”? Ennuh – als we nu een voorspelling doen over evolutie, moeten we dan eindeloos wachten om de accuraatheid daarvan te toetsen? 

Emma Smit & Annemarie Roukens – Noordhoff

Werkvorm: Interactieve lezing

Leerlingen kunnen heel hard aan het werk zijn én goede cijfers halen op een toets, maar toch alles weer snel vergeten zijn. Ze hebben de kennis of vaardigheden dan niet verankerd in hun langetermijngeheugen.

Hoe kun je er dan wél voor zorgen dat leerlingen de leerstof langer onthouden? Dit kan door het inzetten van activerende opdrachten die je ‘mentaal laten zweten’. In deze interactieve lezing leggen wij uit waarom activerende opdrachten bijdragen aan effectief leren, wanneer je deze opdrachten kunt inzetten in het leerproces en waaraan een activerende opdracht moet voldoen.  

We laten voorbeelden zien van activerende opdrachten en gaan samen aan de slag met het (her)schrijven van een opdracht die bijdraagt aan effectief leren.

Deze workshop wordt mogelijk gemaakt door Noordhoff.

Reinier Egas – postdoctoraal onderzoeker, Radboud Universiteit

Werkvorm:  Interactieve lezing

Methaan kennen we vooral als broeikasgas en aardgas, maar voor sommige micro-organismen is het een energiebron. Hier staat methaanafbraak centraal: hoe kunnen microben leven van methaan, zelfs zonder zuurstof? En waarom is dat belangrijk voor klimaat, waterzuivering en biotechnologie?

Aan de hand van mijn onderzoek aan anaerobe methaanoxiderende archaea laat ik zien hoe deze organismen methaan omzetten aan de energetische grens van het leven. Ook bespreek ik waarom onderzoek aan zulke klimaatrelevante micro-organismen breder toepasbaar is: van beter begrip van natuurlijke methaanfilters tot mogelijke toepassingen voor emissiereductie.

Deelnemers krijgen een introductie op MARS, het Methane Alert and Response System, en een actueel voorbeeld van hoe microbiële processen bepalend zijn voor zowel de vorming als de afbraak van methaan. Ze nemen aanknopingspunten mee voor lessen over microbiologie, klimaat en biotechnologie, inclusief ideeën voor projecten en werkstukken of een bezoek aan een waterzuivering.

Dr. Laura Kervezee, onderzoeker bij Leids Universitair Medisch Centrum

Werkvorm: Workshop

In deze workshop zal je kennismaken met lesmateriaal over de circadiane klok, gericht op de onderbouw en de bovenbouw. De circadiane klok is het fascinerende biologische systeem dat ervoor zorgt dat het menselijk lichaam is aangepast aan de voorspelbare wisselingen tussen dag en nacht in de omgeving. Hierdoor voltrekken zich in ons lichaam dag en nacht grote veranderingen: niet alleen ons slaap-waakgedrag vertoont een duidelijke 24-uursritme, maar ook ons afweersysteem en hormoonhuishouding. Die klok wordt aangestuurd door een handjevol genen die in vrijwel elke cel van het lichaam tot expressie komen. De vele organisatieniveaus waarop de biologische klok tot uiting komt én de duidelijke relatie met ons dagelijks leven maakt dit onderwerp een prachtig thema voor de biologieles.

In deze workshop zal worden stilgestaan bij de mogelijkheden om de circadiane klok te verweven in de biologieles en gaan we aan de slag met recent ontwikkeld lesmateriaal. Na afloop van de workshop kan je er maandag gelijk mee aan de slag! 

Bjinse Dankert – coördinator Tipping Point Ahead

Werkvorm: Workshop

Heb je interesse om in je klas meer te vertellen over klimaatverandering en actueel klimaatonderzoek, wat wetenschappelijk klopt, aansluit bij de leerdoelen en leerlingen niet de put in praat?

In deze workshop van educatieprogramma Tipping Point Ahead vertellen we kort over wetenschappelijk onderzoek naar klimaatverandering waar biologische processen aan de basis staan. We bieden een overzicht van verschillende vormen van al bestaand lesmateriaal over klimaatverandering geschikt voor biologie, van korte opdrachten tot practica. Verschillende lesmaterialen testen we ter plekke uit om in kaart te brengen waar en hoe bestaand lesmateriaal verder verbeterd kan worden.

De workshop sluit aan bij de lezing van hoogleraar Appy Sluijs en richt zich in eerste plaatst op docenten werkzaam in mavo/havo/vwo van onder- en bovenbouw. Tipping Point Ahead richt zich sinds 2016 op het informeren en enthousiasmeren van scholieren en docenten binnen het Nederlands middelbaar onderwijs. Op de website tippingpointahead.nl is een eerste indruk te krijgen van de verschillende aangeboden lesmaterialen voor onder- en bovenbouw.

Dr. Marco Kragten – hoofddocent lerarenopleiding biologie, Hogesschool van Amsterdam

Werkvorm: Workshop

Conceptuele modellen zijn een krachtig hulpmiddel om biologische systemen te begrijpen, maar elk model is een vereenvoudiging van de werkelijkheid. In deze workshop maak je kennis met DynaLearn, een digitale leeromgeving waarin leerlingen biologische systemen modelleren. Je start met het reconstrueren van een model van een biologisch fenomeen. Tijdens dit onderdeel krijg je gerichte ondersteuning om aan de hand van een normmodel een correct model op te bouwen. Vervolgens ga je zelf een conceptueel model ontwerpen van een biologisch fenomeen. Daarbij maak je bewuste keuzes over welke onderdelen en relaties je wel of juist niet opneemt en hoe je het systeem representeert. Ook tijdens dit onderdeel krijg je ondersteuning bij het maken van bewuste modelleerkeuzes. Welke onderdelen neem je op? Welke laat je weg? En hoe bepalen die keuzes wat je model wel en niet kan beschrijven en verklaren? Zo ervaar je waar de grenzen van een model liggen en dat verschillende modellen, afhankelijk van het doel, goede keuzes kunnen zijn.

Let op: neem voor deze workshop een laptop mee.

Anneke Madern – docent biologie, STEAM & Big History bij het Odulphuslyceum, Tilburg

Hester Leijen – docent geschiedenis & Big History bij het Odulphuslyceum, Tilburg

Werkvorm: Workshop

Hoe begeleid je leerlingen bij het opzetten, uitvoeren en afronden van goed onderzoek? Hoe help je ze om juist vérder te denken dan de standaardvragen en de geijkte formats? Wat doe je als ze vastlopen?

In deze workshop duiken we in de praktijk van de onderzoeksdidactiek. Je krijgt concrete handvatten om leerlingen stap voor stap te begeleiden: van het formuleren van een onderzoeksvraag tot het analyseren en presenteren van de resultaten. We bespreken hoe je leerlingen stimuleert om kritisch te denken, keuzes te onderbouwen en methodisch te werken. Daarnaast staan we stil bij jouw eigen rol als begeleider. Dat alles doen we aan de hand van herkenbare lessituaties en activerende werkvormen, die je direct kunt toepassen in je eigen lespraktijk. Na deze workshop ga je naar huis met praktische ideeën om leerlingen te ondersteunen bij zelfstandig én doordacht onderzoek doen.

Noortje Scholte Lubberink – biologiedocent, Amstelveen College

Ralph Meulenbroeks – hoogleraar wetenschappelijke geletterdheid, Freudenthal Instituut, Universiteit Utrecht

Werkvorm: Workshop

We leren onze leerlingen ontzettend veel: over DNA, evolutie en ecologie. Maar hoe leren ze eigenlijk hoe we dat allemaal weten? Terwijl de biologieles bol staat van wetenschap, blijft de wetenschap áchter de biologie vaak onderbelicht. En dat merk je: veel leerlingen hebben eigenlijk geen idee hoe wetenschappelijke kennis tot stand komt.

Hoe maak je ruimte voor peer review als je eigenlijk mitose moet uitleggen? Of voor onzekerheid in de wetenschap als de toets over ecologie volgende week al gepland staat? Goed nieuws: daar hoef je geen extra hoofdstuk voor toe te voegen. In deze workshop kijken we hoe je bestaande biologielessen nét een andere draai kunt geven. Aan de hand van herkenbare onderwerpen ontdek je hoe je bijna ongemerkt gesprekken kunt voeren over bewijs, modellen, onderzoek en de manier waarop wetenschap werkt.

Je gaat naar huis met praktische werkvormen, concrete lesideeën en hopelijk vooral het gevoel: hé, dit kan ik morgen al doen. Geen extra lesstof. Wél meer wetenschap in je biologieles.

Yuma Langenbach – BiomimicryNL

Werkvorm: Workshop

Waar liggen de grenzen van wat een levende structuur kan dragen, en hoe rekt de natuur die op zonder verspilling? In deze hands-on sessie ga je in teams aan de slag met het ontwerpen en bouwen van een biomimicrytoren. Gewapend met 3,8 miljard jaar aan evolutionaire slimheid ontdek je welke natuurlijke patronen zorgen voor maximale stevigheid op de grens van het mogelijke.

Biomimicry verlegt de blik van leren over de natuur naar leren van de natuur. Het biedt een hoopvol perspectief op duurzaamheid: de natuur is de inspiratiebron voor de oplossingen van morgen. Je gaat naar huis met een activerende lesvorm die biologie, natuurkunde en ontwerpend leren moeiteloos verbindt. Verleg jij de grenzen naar een duurzame toekomst?

Esther Quaedackers – docent big history, Universiteit van Amsterdam

Werkvorm: Workshop

Hoe is een levend wezen geworden wat het vandaag de dag is? Wat begrenst je antwoord op die vraag? Zijn dat tijds-, ruimte- of disciplinegrenzen? Wat gebeurt er als je die grenzen oversteekt, en elk levend wezen ziet als resultaat van geologische, biologische en culturele processen die zich uitstrekken over miljarden jaren en over de hele aarde?

Dat ontdek je in deze little big history-workshop, waarin je verkent hoe leerlingen een organisme zoals hun huisdier, een mug op hun slaapkamer of een plant in de klas, kunnen verbinden met belangrijke ontwikkelingen in de geschiedenis van de aarde, het leven en de mens, zoals platentektoniek, massa-extincties of het ontstaan van landbouw. Hierbij ervaren leerlingen hoe alledaags leven deel uitmaakt van een groot en wonderlijk verhaal dat nieuwe vragen oproept over de verbondenheid van onze planeet en alles wat daarop leeft.

Je gaat naar huis met inspiratie én ideeën over hoe je dit alles direct kunt toepassen in je eigen lessen.

Mark Koren – Hogeschool Utrecht

Conny Jasperse – Hogeschool Utrecht

Werkvorm: workshop

Waarom groeit de ene plant supersnel en de andere maar heel langzaam? In deze workshop zoeken we het antwoord op een ongebruikelijke manier: we beginnen bij het eind. Aan de hand van het klassieke onderzoek van Poorter & Remkes (1990) bekijken we resultaten – figuren en tabellen vol groeidata – en puzzelen terug: wat hebben deze onderzoekers precies gemeten?

Onderweg blijkt dat een groot deel van de variatie in plantengroei samen te vatten is in één simpele formule: RGR = LAR × NAR. Drie afkortingen, één vermenigvuldiging, en meteen een hoop duidelijkheid.

Daarna gaan we zelf meten: met bladeren, millimeterpapier en een weegschaal – of toch liever met een app? En hoeveel keuzes en aannames komen daarbij kijken? Zijn de resultaten dan nog wel betrouwbaar en valide?

Met onze meetmethode en de formule leggen we de link naar de ecologie: hoe verklaren verschillen in bladkenmerken de groeistrategieën van planten, van snelle groeiers tot soorten die het juist moeten volhouden onder extreme omstandigheden?

Tot slot: hoe vertaal je dit naar je eigen lessen? We sluiten af met ideeën, bijvoorbeeld als opstapje naar een PWS.

Anna Verdoes – docent Biologie Hogeschool Utrecht

Rianne Lakerveld-van Duinen – projectmedewerker NIBI

Werkvorm: Workshop

Duik in de fascinerende microwereld van het beerdiertje en ontdek hoe je dit wonderlijke organisme in kunt zetten om je biologielessen te verrijken. We beginnen deze workshop met een compacte lezing over de unieke eigenschappen van het beerdiertje – van zijn extreme overlevingskunsten tot zijn verrassende leefomgevingen. Kunnen deze beestjes bijvoorbeeld echt in de ruimte overleven?

Daarna trekken we naar buiten om zelf de beste vindplekken van het beerdiertje op te sporen en materiaal te verzamelen. Vervolgens gaan we aan de slag met de microscoop, en leer je hoe je beerdiertjes daadwerkelijk kunt vinden en herkennen. Geen beerdiertje te vinden in jouw zelf geschraapte mos? Niet getreurd, wij zorgen ervoor dat je sowieso een beerdiertje kan aanschouwen!

Je gaat naar huis met praktische materialen en een duidelijk stappenplan om zelf met jouw leerlingen op jacht te gaan naar beerdiertjes.

Arjenne Fakkel – kunstenaar & kunstdocent

Werkvorm: workshop

Welkom in de magie van houtskool. In de magie van zwart en wit. Van grenzen die vervagen. Van dag en nacht en al de schakeringen daar tussen.

In de biologieles wordt vaak getekend. Vaak volgen leerlingen daarbij de zogenaamde ‘tekenregels’ . We hopen dat leerlingen dan beter gaan kijken naar dat wat leeft. In deze workshop ga je heel anders werken en kijken, en wellicht zelf ook met nieuwe ogen kijken naar de natuur.

Je gaat in deze tekenworkshop op zoek naar het licht. Vanuit het zwart, je ogen stijf dicht geknepen, de duisternis, de schaduw, gaan we op zoek naar de lichte delen van het te tekenen object, ontspan je ogen en open ze langzaam. Je leert hoe je met je kneedgum het licht terug brengt in je tekening, alsof je je ogen helemaal open doet, om de zon te laten schijnen. Je kan een paardenmossel, een door de zee rond geslepen steen, apenhaar, het ruggenschild van een zeekat, een nonnetje of iets anders tekenen. We zoomen in op licht en donker en wat dat ons vertelt over vorm en ruimtelijkheid.

Ik zal ’s ochtends een jutwandeling maken langs de kust. De vondsten uit de natuur vormen de inspiratie van waaruit we gaan kijken en tekenen.

Lutz Lohse – lerarenopleider biologie (Interfacultaire lerarenopleiding ILO, UvA en steunpuntcoordinator Biologie Bètapartners)

Werkvorm: Workshop

Veel docenten zien graag dat hun leerlingen het lokaal uit gaan, maar ervaren in de praktijk obstakels: een strak rooster, zorgen over veiligheid, beperkte routine in veldsituaties en de vraag hoe je buiten overzicht houdt. Hoe overtuig je collega’s en schoolleiding om veldwerk structureel te verankeren in het curriculum? Welke concrete, uitvoerbare vormen van buitendidactiek zijn binnen één lesuur al mogelijk in de directe omgeving van de school?

In deze workshop onderzoeken we de organisatie, planning en didactische waarde van veldwerk. Daarbij kijken we niet alleen naar het vernieuwde examenprogramma biologie, waarin veldwerkactiviteiten verplicht gesteld worden, maar ook naar recente wetenschappelijke inzichten over de meerwaarde van onderwijs in een groene omgeving.

Daarnaast richten we ons op strategische borging: hoe organiseer je veldwerk duurzaam binnen de school, en hoe zorg je ervoor dat buitendidactiek een vaste plek krijgt in het schoolplan?

Deze bijeenkomst is bedoeld voor onder- en bovenbouwdocenten biologie die hun onderwijs willen verrijken, hun leerlingen meer betekenisvolle contexten willen bieden en samen willen ontdekken hoeveel er mogelijk is zodra je één stap buiten het lokaal zet.

Paul Lambers – paleobioloog, conservator natuurhistorische collecties Universiteitsmuseum Utrecht  

Werkvorm: excursie

Niet alleen in afgelegen groeves of op verre stranden zijn fossielen te vinden. Ook schoorsteenmantels, vensterbanken, stoeptegels, gevelstenen of badkamers bevatten soms prachtige fossielen. Over de grenzen van het leven heen, zien we zo met eigen ogen de restanten van zeebewoners die in een ver verleden leefden.

Deze workshop biedt een korte inleiding op het fenomeen stadsfossielen: waaruit bestaan die fossielen, hoe ontstaan ze en spelen de grenzen van het leven daarbij een rol, welke soorten steen zijn kansrijk om fossielen in aan te treffen en welke juist helemaal niet en wat valt er te zeggen over de ouderdom?

Stadsfossielen kun je, ook met je leerlingen, aantreffen in je directe omgeving: in de gang van de school, op straat, in de vloer van het winkelcentrum, en zelfs ook thuis. Het zijn zeebewoners, zoals ammonieten, belemnieten, tweekleppigen, bekersponzen, brachiopoden, foraminiferen, koralen, wormen of zeelelies.

Na de inleiding gaan we op pad naar de winkelstraat van Egmond aan Zee om onderweg zelf een aantal fossielen op te sporen. Een Archaeopteryx duiken we daar niet op, maar wel prachtige, 350 miljoen jaar oude fossielen uit een versteende arduinzee (Devoon/Carboon van België).
 
Aanbevolen literatuur: Stadsfossielen – Kijk waar je loopt!, Jelle Reumer, 2021

Hiske van Duinen – docent Medische Fysiologie bij het Universitair Medisch Centrum Groningen

Werkvorm: interactieve lezing

De fysiologie van veroudering, waar moet je dan aan denken? In Groningen staat Healthy ageing centraal op de ‘campus’ van het UMCG, maar wat houdt dat eigenlijk in? Hoe gezond is healthy? Hoe hard takelt de gemiddelde mens af in het leven? Wat betekent dat voor ons? En hoeveel respect zouden we moeten hebben voor onze oudere medemens, alleen al omdat die nog steeds (redelijk) functioneert met een afgetakeld lichaam?

Tijdens deze interactieve lezing kan ik ingaan op verouderingsprocessen van verschillende orgaansystemen van het menselijk lichaam: de ademhaling, het hart en bloedvatenstelsel, of een combinatie van deze systemen. Waar het publiek op dat moment het meest geïnteresseerd in is.

Je komt uit de lezing met een beetje meer kennis, een beetje meer respect voor zichzelf en de oudere medemens, en misschien ook een beetje wanhoop over hoe heftig de fysiologische veranderingen zijn die ons nog staan te wachten onderweg naar het einde van het leven…

Callista Mulder – universitair docent voortplantingsbiologie 

Werkvorm: Lezing

Een gezonde, vruchtbare man produceert ongeveer 1500 zaadcellen per seconde. Spermatogenese is een efficiënt en strak gereguleerd proces waarbij stamcellen in de zaadbal zich stap voor stap ontwikkelen tot gespecialiseerde, beweeglijke cellen met één doel: het bevruchten van de eicel. Toch kampt één op de zes koppels in Nederland met onvruchtbaarheid, waarbij in ongeveer de helft van de gevallen een mannelijke factor een rol speelt. Wat zijn de onderliggende oorzaken van deze vruchtbaarheidsproblemen, en welke oplossingen biedt de wetenschap?

In deze lezing neem ik je mee in de nieuwste inzichten in de spermatogenese. Kunnen we spermatogenese nabootsen in vitro? Welke rol kunnen stamcellen spelen in toekomstige fertiliteitsbehandelingen? Hoe zou de voortplanting van de mens er in de toekomst uit kunnen zien, en welke grenzen van het leven worden dan verlegd? Naast actuele wetenschap biedt deze lezing ook inspiratie en aanknopingspunten om deze thema’s in de klas tot leven te brengen.

Dick de Vos – auteur bij KNNV Uitgeverij

Werkvorm: Lezing

Elk jaar is de vogeltrek weer een fascinerend fenomeen. Welke vogels trekken daar door de lucht, en hoe herken je ze? Waar komen ze vandaan, en waar gaan ze naar toe? Waarom leggen ze die enorme afstanden af? Hoe weten we dat allemaal? En hoe dachten mensen daar vroeger over?

In een boeiende lezing, verrijkt met filmbeelden, foto’s en geluiden, gaat vogelkenner Dick de Vos in op deze en andere vragen. Een lezing met boeiende anekdotes en leuke weetjes om in de klas door te vertellen.

Dick schreef samen met Sam Gobin de Veldgids Vogelzang en is de auteur van een reeks andere boeken over natuur en vogels. Deze zijn na de lezing te koop.

Nico M van Straalen – emiritus hoogleraar Dierecologie, Evolutiebioloog, Vrije Universiteit Amsterdam

Werkvorm: Lezing

Het ontstaan van het leven op aarde is geen vanzelfsprekendheid. Het is een zeer onwaarschijnlijke, bijzondere gebeurtenis geweest. Maar het is gebeurd en het heeft geleid tot onze aanwezigheid hier op aarde.

Fascinerend is de eenheid van het aardse leven en de grote complexiteit die al voor een groot deel in de eerste levende cellen aanwezig moet zijn geweest. Toch is er nog geen goede natuurwetenschappelijke verklaring voor, al ontbreekt het niet aan speculaties en filosofieën. Vaak worden het warme poeltje van Darwin en de proeven van Stanley Miller uit 1953 gezien als richtinggevend, maar sinds de eeuwwisseling zijn de inzichten grondig veranderd. De oersoep is over de houdbaarheidsdatum en het replicator-idee geeft onvoldoende houvast.

In deze lezing wil ik een update geven over de huidige stand van zaken, aan de hand van een boek geschreven door prof. L. Kroes en mijzelf, dat voorjaar 2027 verschijnt bij Uitgeverij Balans. In deze lezing richt ik me op drie vragen: (1) was de kans op ontstaan van leven op aarde zeer hoog of extreem klein?, (2) was het eerste leven autotroof of heterotroof?, (3) wat was er eerst: genetica of metabolisme? Elk van deze vragen wordt momenteel actief onderzocht in diverse laboratoria. Hoewel er op deelgebieden grote vorderingen zijn te melden is het complete plaatje nog steeds onduidelijk. De oplossing zal moeten komen van een geïntegreerde benadering (aardwetenschappen, biochemie en evolutiebiologie).

Boris Tefsen – docent Microbiologie, Universiteit Utrecht & bestuurslid KNVM

Werkvorm: Interactieve lezing

Ik wil jullie meenemen op een reis door de wondere wereld der micro-organismen. Ondanks het feit dat microben overal te vinden zijn, blijft microbiologie soms een onderbelicht onderwerp in het curriculum. Mijn doel is om je te enthousiasmeren voor deze discipline, waarna je dit hopelijk zal doorgeven aan je leerlingen.

Dit ga ik proberen door middel van aansprekende voorbeelden uit de natuur en recente toepassingen in de microbiële biotechnologie. Van CRISPR/Cas als afweermechanisme in bacteriën tot gebruik van schimmels als bouwmateriaal. Van synthetische bacterie met het kleinst mogelijke genenpakket dat leven mogelijk maakt tot terraforming van Mars.

Daarnaast zal ik de interactie zoeken over vragen als wat jouw leerlingen over microbiologie krijgen en wat zij ervan vinden. Ik zal voorbeeldmaterialen delen vanuit KNVM en IMILI en dan hoop ik te horen of deze kunnen helpen om de discipline aantrekkelijker te maken voor leerlingen. We zijn tenslotte meer bacterie dan mens; redenen te over om daar alles over te willen weten!

Anneke Madern – docent biologie, STEAM & Big History op het Odulphuslyceum, Tilburg

Reinier Geurts – docent aardrijkskunde op het Orion Lyceum, Breda

Werkvorm: Workshop

De aarde is bijna 4,6 miljard jaar oud. Een tijdspanne die nauwelijks te bevatten is, maar die wel het verhaal vertelt van het ontstaan van zo’n beetje alles om ons heen, van gesteenten tot de levende natuur. Hoe kunnen we dát verhaal voor leerlingen tot leven brengen?

De werkvorm die in deze workshop centraal staat speelt zich af rondom een meterslange tijdlijn waarop deelnemers met fossielen, grondstoffen (en ja, ook dino’s) stap voor stap de geschiedenis van de aarde opbouwen. Zo ontstaat een samenhangend verhaal waarin abstracte concepten ineens logisch worden.

De kracht van deze werkvorm zit in het vakoverstijgende karakter. Evolutie, massa-extincties en endosymbiose komen samen met platentektoniek, de koolstofkringloop, grondstoffen en klimaatverandering. Het nodigt uit tot systeemdenken en het leggen van verbanden tussen verschillende schaalniveaus en disciplines.

Barbara de Bruin-Karnekamp – mindfulnesstrainer, docent biologie op het Alfrink College, Zoetermeer

Werkvorm: Workshop

Leef je van bel naar bel? Snel koffie tijdens een tussenuur, nog wat kopieerwerk doen, en dan meteen door – met straks weer een korte vergadering in de pauze? Het docentenbestaan kent een onophoudelijke stroom van taken en versnippering van tijd. Dat veroorzaakt stress, en zorgt voor spanning in het lichaam. Voor je het weet dringt je werk je privéleven binnen. Soms zo ver, dat je je eigen grenzen uit het oog verliest. Balans tussen inspanning en ontspanning vergroot je veerkracht, binnen de grenzen van hoe jij wilt leven.

In deze workshop maak je kennis met verschillende praktische mindfulness-technieken, en ervaar je hoe die jou kunnen helpen om stil te staan bij hoe je je op dat moment voelt, het (her)kennen van je eigen grenzen, en goed voor jezelf kunt zorgen, zowel binnen als buiten de klas.

Elina 't Hooft – laborant & educatief medewerker ARTIS-Micropia

Evi Dijkstra – laborant & educatief medewerker ARTIS-Micropia & ARTIS-docent

Werkvorm: Workshop

Ga mee op ruimtereis naar planeet Micropia! In deze workshop van ARTIS-Micropia, het enige microbenmuseum ter wereld, bezoek je een planeet waar de omstandigheden zó extreem zijn dat menselijk leven onmogelijk lijkt. Gelukkig beschikken microben van onze eigen planeet over allerlei bijzondere eigenschappen waarmee zij zelfs onder de meest uitdagende omstandigheden kunnen overleven. Kun jij hun krachten inzetten om een leefbare ruimtebasis voor planeet Micropia te ontwerpen?

In deze workshop onderzoek je (eigenschappen van) verschillende micro-organismen, ontdek je hoe deze kunnen bijdragen aan zuurstofproductie, voedselvoorziening, waterzuivering, afvalverwerking en energie, en besluit je vervolgens welke microben je wil selecteren voor je ruimtebasis. Je ervaart zo hoe veelzijdig microben zijn, en welke rol zij nu én in de toekomst kunnen spelen.

Deze workshop biedt inspiratie voor onderzoekend en ontwerpend leren, en laat zien hoe een activerende werkvorm complexe biologische concepten toegankelijk maakt.

Ronald Langstraat – docent biologie en NLT op RSG Slingerbos-Levant, Harderwijk

Erik Soer – docent biologie en NLT op RSG Slingerbos-Levant, Harderwijk

Werkvorm: Workshop

Deze workshop start met een korte verkenning van het thema: de grenzen van het menselijk leven. We worden steeds ouder, onder andere omdat ons immuunsysteem steeds slimmer wordt ingezet bij behandelingen. Tegelijkertijd is het de vraag wanneer het moment gekomen is dat een behandeling niet langer zinvol is. En wie bepaalt dat?

We maken vervolgens de stap naar de wereld van de influencers. Die doen soms allerlei aanbevelingen over een lang en gezond leven die kant noch wal raken, maar wel invloed hebben op onze leerlingen.

Uiteindelijk gaan we zelf aan de slag met het ontwikkelen van een medicijn, een middel dat jaarlijks miljoenen moet opleveren maar waarvan de werkzaamheid op zijn hoogst zeer twijfelachtig is. Zal ook de oudere generatie zich laten verleiden door goede marketing?

Na afloop van de workshop neem je een les-idee voor het onderwerp afweer mee (en natuurlijk je eigen zelfgemaakte ‘medicijn’).

Joris Koene – hoogleraar integratieve biologie, Vrije Universiteit Amsterdam

Tom Ansen – lerarenopleider biologie, Hogeschool Rotterdam

Werkvorm: Workshop

Tijdens dit snijpracticum ga je in tweetallen aan de slag met het ontleden van een inktvis. Dit doe je aan de hand van het digitale 3D-programma van Anitomical en een practicumhandleiding van de lerarenopleiding biologie. Anitomical ontwikkelt, samen met de VU, gedetailleerde anatomische 3D-modellen van dieren voor onderwijsdoeleinden

Aan de hand van vragen uit de handleiding ga je met behulp van Anitomical zelfstandig op onderzoek uit in de verse inktvis. Waar liggen de gonaden? Heb je een mannetje of een vrouwtje? Waar spuit de inkt uit het lichaam? Hoeveel harten heeft een inktvis en waar liggen ze? Wat zijn de overeenkomsten en verschillen tussen de inktvis en de octopus? Aan het einde van de workshop moet je antwoord kunnen geven op deze vragen, heb je de inktvis volledig ontleed, én heb je inspiratie opgedaan voor je eigen lessen. Voor meer informatie over Anitomical kan je alvast kijken op https://www.anitomical.com/nl.

Per-Ivar Kloen – docent biologie en science op het Chr. College De Populier, Den Haag, lesmethode-ontwikkelaar bij NEMO

Marten Hazelaar – docent biologie, science en NLT op het Chr. College De Populier, Den Haag

Werkvorm: Workshop

Micro-organismen spelen in de moderne biologie een enorm belangrijke rol. Toch zien we daar in onze lessen meestal weinig van terug. Vaak wordt gedacht dat werken met micro-organismen erg ingewikkeld of gevaarlijk is, of dat de mogelijkheden op een school te beperkt zijn. Deze workshop laat zien dat met goedkope en makkelijk verkrijgbare spullen en simpele methodes toch veel interessants te doen is. Juist bij onderwerpen die saai en moeilijk worden gevonden, zoals energie en stofwisseling. Voor de leerlingen gaat zo een wereld open: een biertje of schep aarde zal nooit meer hetzelfde zijn!

In deze workshop worden twaalf beproefde practica en experimenten gepresenteerd die direct toepasbaar zijn in de klas (voor biologie, maar deels ook voor NLT, of als onderwerp voor een profielwerkstuk). We laten zien hoe hier bij ons op school mee wordt gewerkt. Aan het eind van de workshop kan het materiaal direct meegenomen worden.

Marc Brouwer – Cardioloog bij het Radboud UMC Nijmegen

Werkvorm: workshop

Jong geleerd, oud gedaan! We leren veel op school, maar niet hoe je iemands leven kan redden in maar 20min trainen! Er is een nieuwe versnelde manier met een "ouderwetse" leraar. Maar ook via 20 minuten Virtual Reality is het aan te leren, én bij te houden! 

Volg deze workshop, en beleef of het iets is voor jullie leerlingen.

Grenzen van het leven? Kan jij die redder in nood zijn?! Kom en doe mee!

Paul Kamsteeg – educatief medewerken bij Natuurkampen - Stichting Veldstudie

Werkvorm: Excursie

Waar houdt het ene organisme op en begint het andere? Korstmossen dagen onze ideeën over de grenzen van het leven uit. Ze zijn een unieke samenwerking tussen een schimmel en een alg of cyanobacterie: twee (of meer) levensvormen die samen één geheel vormen. Maar waar ligt dan de grens?

Tijdens deze workshop maken we kennis met de bijzondere wereld van korstmossen. We starten binnen met een korte introductie over hun biologie, ecologie en de verrassende samenwerkingsvorm die hen zo succesvol maakt. Daarna gaan we naar buiten om zelf korstmossen te zoeken, te bekijken en verschillende soorten te determineren. Zo ontdek je hoe deze ogenschijnlijk eenvoudige organismen ons laten nadenken over de grenzen tussen individu, samenwerking en leven.

Aldert Gutter – NMV, docent Mycologiecursus bij Universiteit Utrecht

Werkvorm: Lezing & excursie (beslaan samen twee rondes!) 

Van alle bedreigingen is de meest onderschatte die van de schimmels. Ja, prikkelende verhalen over zombieschimmels die zelfs de bioscoop haalden zijn overbekend. Maar van de stille moordenaars die inmiddels resistent tegen schimmelmedicijnen in onze eigen landbouwomgeving tot ontwikkeling kwamen of door opwarming van de aarde vanuit de verre tropen op weg zijn naar onze ziekenhuizen, willen we niets weten. De andere kant is ook mooier.

Alleen dankzij de schimmels kon het leven zich vestigen op het land. En nog steeds zijn ze daar de baas, waar 7 procent van het landoppervlak bewoond wordt door korstmossen en 110 quadriljoen kilometer aan schimmeldraden in al onze landecosystemen planten van mineralen voorzien en koolstof opslaan in de bodem: een rem op klimaatverandering!

Tenminste, als we die ecosystemen niet verder verwoesten. Op het gevaar af dat je dit alles al weet, zal ik proberen de schimmels voor je te laten leven en het actuele verhaal te vertellen waarna we in de duinen op zoek gaan naar paddenstoelen die typisch zijn voor het duinecosysteem.

Let op: deze excursie beslaat twee rondes.

Aldert Gutter – NMV, docent Mycologiecursus bij Universiteit Utrecht

Werkvorm: Lezing & excursie (beslaan samen twee rondes!) 

Van alle bedreigingen is de meest onderschatte die van de schimmels. Ja, prikkelende verhalen over zombieschimmels die zelfs de bioscoop haalden zijn overbekend. Maar van de stille moordenaars die inmiddels resistent tegen schimmelmedicijnen in onze eigen landbouwomgeving tot ontwikkeling kwamen of door opwarming van de aarde vanuit de verre tropen op weg zijn naar onze ziekenhuizen, willen we niets weten. De andere kant is ook mooier.

Alleen dankzij de schimmels kon het leven zich vestigen op het land. En nog steeds zijn ze daar de baas, waar 7 procent van het landoppervlak bewoond wordt door korstmossen en 110 quadriljoen kilometer aan schimmeldraden in al onze landecosystemen planten van mineralen voorzien en koolstof opslaan in de bodem: een rem op klimaatverandering!

Tenminste, als we die ecosystemen niet verder verwoesten. Op het gevaar af dat je dit alles al weet, zal ik proberen de schimmels voor je te laten leven en het actuele verhaal te vertellen waarna we in de duinen op zoek gaan naar paddenstoelen die typisch zijn voor het duinecosysteem.

Let op: deze excursie beslaat twee rondes.

Sabine Straathof – postdoc synthetische biologie op Rijksuniversiteit Groningen

Werkvorm: Lezing

Cellen leven omdat ze delen, en cellen komen voort uit andere cellen. Maar hoe begon de eerste deling? Wat zijn de moleculaire voorwaarden voor een minimale celdeling? Bottom-up synthetische biologie onderzoekt dit door levensachtige systemen stap-voor-stap op te bouwen, met behulp van moleculaire modules.

Onze onderzoeksgroep focust zich op energievoorziening van cellen (synthetische mitochondriën) en op membraangroei (synthetische Golgi). Als we deze in een grotere celachtige combineren tot een synthetische eukaryoot, zijn de resultaten opmerkelijk. Reactienetwerken vertonen emergente eigenschappen en bistabiliteit die geen enkele afzonderlijke component had kunnen voorspellen.

De volgende stappen zijn evenredige scheiding van genetische modules (synthetische mitose), gevolgd door een autonome celdeling en relatieve homeostase. Ons uiteindelijke doel: als moleculaire architect kunnen uittekenen wat de blauwdruk van het leven op celniveau is, en de grenzen van de maakbaarheid van het leven verkennen. Onderweg opent dit onderzoek veelbelovende mogelijkheden in biosensing, drug-delivery en synthetische immunologie.

Frederik Deiman – research fellow bij Imperial College London, Verenigd Koninkrijk

Werkvorm: Lezing

Hartfalen wordt meestal behandeld met medicijnen die de symptomen remmen, maar niet de genetische oorzaak aanpakken. Terwijl steeds vaker blijkt dat hartfalen een erfelijke oorzaak heeft. Hiervoor bestaat momenteel nog geen gerichte behandeling. Tijdens deze lezing wordt uiteengezet hoe grensverleggende RNA-therapie een nieuwe benadering biedt voor erfelijke vormen van hartfalen. Aan de hand van onderzoek naar de phospholamban (PLN)-hartspierziekte wordt besproken hoe patiëntmateriaal, stamcelmodellen, geavanceerde technieken (zoals multi-omics-technieken) en RNA-technologie worden gebruikt om ziekteprocessen te ontrafelen en nieuwe behandelingen te ontwikkelen. Tenslotte wordt beschreven hoe deze preklinische resultaten hebben bijgedragen aan een eerste klinische studie met een RNA-therapie.

In deze lezing krijg je dus een inkijkje in het volledige traject van fundamenteel onderzoek naar een mogelijke behandeling voor patiënten met een levensbedreigende erfelijke aandoening. Na afloop heb je bovendien een actueel beeld van RNA-therapie en andere moderne biomedische onderzoekstechnieken.

Miranda de Graaf – universitair hoofddocent bij de afdeling Viroscience, Erasmus MC

Werkvorm: Interactieve lezing 

Norovirus bevindt zich op de grens van het leven: het kan zich niet zelfstandig vermenigvuldigen of energie produceren en is volledig afhankelijk van een levende gastheercel. Toch is het opmerkelijk succesvol. Met een genoom van slechts 7.500 nucleotiden en acht eiwitten verspreidt het zich uiterst efficiënt en veroorzaakt het wereldwijd naar schatting 685 miljoen gevallen van gastro-enteritis per jaar. Er zijn maar weinig virusdeeltjes nodig voor een infectie en het virus blijft lang aanwezig in de omgeving.

Het succes van norovirus berust ook op een fascinerend samenspel met de gastheer. Verschillende norovirussen herkennen verschillende suikermoleculen, de zogenaamde histo-bloedgroepantigenen, die ook je bloedtype bepalen. Daardoor bepaalt je bloedtype mede voor welke norovirussen je gevoelig bent. Daarnaast evolueert het virus snel en kan het ontsnappen aan onze immuniteit.

In dit interactieve college onderzoeken we hoe verschillen tussen virus en mens, virale evolutie en populatie-immuniteit bepalen welke nieuwe varianten succesvol worden. Aan de hand van echte voorbeelden bekijken we wat experimentele gegevens ons kunnen vertellen over een mogelijke volgende uitbraak.

Esmee Geerken – Aardwetenschapper, kunstenaar, onderwijzer (o.a. Uva, Academie van Bouwkunst)

Werkvorm: interactieve lezing

Hoe kunnen leerlingen fascinaties uit de biologie uitdrukken in kunstprojecten?

In deze interactieve lezing laat ik zien hoe de biologie een inspiratiebron vormt voor kunstprojecten – met voorbeelden uit mijn eigen praktijk en projecten van mijn studenten voor het vak Deep Ecology.

Daarbij reizen we vanuit het (mogelijke) ontstaan van het leven in hydrothermale bronnen op de bodem van de zee, naar de foraminifera – eencellige zeewezens met een geperforeerde schelp. Wat kunnen we leren van deze ‘gatendragers’: over de grenzen van het leven, over bouwen in interactie met het ecosysteem en over onze relatie tot de geologische tijd?

Na een inspirerende lezing – met ruimte voor vragen en discussie – gaan we in groepjes aan de slag met het ontwikkelen van ideeën voor interdisciplinaire opdrachten, waar biologie, kunst en filosofie samenkomen.

Esther Jongste – docent bij Biologie en Medisch Laboratoriumonderzoek, Hogeschool Rotterdam

Werkvorm: Interactieve lezing

In deze interactieve lezing over tumoren en hun omgeving kruip je nadrukkelijk in de leerlingenrol. Je wordt op de hoogte gebracht van de meest recente wetenschappelijke inzichten over het ontstaan van een tumorcel, en leert dat er grenzen zijn aan de zogenaamde 'onsterfelijkheid' van deze cellen.

Daarnaast maak je ook kennis met verschillende didactische strategieën. Met de leerstrategie dual coding activeer je je eigen voorkennis over tumorbiologie. Vervolgens maak je tijdens een mini-college over de ‘ondersteunende’ omgeving van tumoren aantekeningen volgens de Cornell-methode. We sluiten zelfs af met een korte toets, zodat je ervaart wat is blijven hangen.

Zo krijg je deze workshop niet alleen de laatste wetenschappelijke ontwikkelingen op het gebied van tumorgroei en het tumor-micro-environment mee, maar ook concrete didactische handvatten om je leerlingen actief en effectief te laten leren.

Tore van der Leij – biologiedocent Hondsrug College Emmen

Werkvorm: Workshop

Wat betekent het om deel te zijn van het ecosysteem Aarde? Hoe kunnen we werken aan onze relatie met andere levende wezens?

Dergelijke vragen, waarin de morele ontwikkeling van leerlingen en hun relatie met de meer-dan-menselijke wereld centraal staat, verdienen aandacht binnen het biologieonderwijs. Vaak vinden docenten het lastig om dit proces te begeleiden.

In deze workshop verkennen we de kracht van het vertellen van ‘wilde verhalen’. Deze verhalen doorbreken lineaire denkwijzen en geven ruimte aan ongehoorde perspectieven en nieuwe manieren van betekenisgeving. Verhalen kunnen helpen om de grenzen van het leven te verkennen, te betwisten of opnieuw te definiëren.

De workshop begint met het ervaren van een wild verhaal, gevolgd door gezamenlijke analyse en reflectie. We onderzoeken hoe we verhalen kunnen inzetten in onze eigen onderwijspraktijk en hoe we leerlingen kunnen activeren tot persoonlijke en kritische reflectie op hun relatie met de wereld om hen heen.

Je gaat naar huis met concrete ideeën en direct toepasbare materialen.

Hannie van der Honing – docent Cel- en Ontwikkelingsbiologie bij Wageningen University & Research

Otto van der Linden - docent Cel- en Ontwikkelingsbiologie bij Wageningen University & Research

Werkvorm: Workshop

Ongeveer 500 miljoen jaar geleden was de aarde nog niet groen. Maar toen verschenen de eerste landplanten. De huidige mossen en varens vertonen nog steeds veel van de kenmerken van die eerste sporenplanten. Later ontstonden planten die bloemen en zaden kunnen maken. Deze zaadplanten, die nu de aarde domineren, zijn goed aangepast aan landcondities. Sommige soorten zijn zelfs in staat om in extreem droge omstandigheden te overleven.

Tijdens deze microscopieworkshop bestuderen we kenmerken van planten die hebben geleid tot de verovering van land. We beginnen met een korte inleiding op de evolutie van landplanten. Daarna bestuderen we cellen, weefsels en de voortplantingscyclus van verschillende soorten mossen, varens en zaadplanten. We gaan op zoek naar eicellen, huidmondjes en sporen die worden weggeschoten. Ook gaan we sporen ‘zaaien’. Deze practicumopdrachten zijn goed uit te voeren met je eigen leerlingen. Zo kunnen we samen leerlingen enthousiast maken voor de fascinerende wereld van planten!

Jolien van Hooff – assistant professor/universitair docent, Wageningen University & Research

Werkvorm: Workshop

Eukaryote cellen hebben ingewikkelde intracellulaire structuren die afwezig zijn in prokaryoten. De transitie van prokaryoot naar eukaryoot leven is een van de grootste evolutionaire gebeurtenissen in de geschiedenis van het leven op aarde, en gebeurde zo’n 2 miljard jaar geleden. Hoewel we weinig fysieke sporen hebben van deze transitie, hebben we wel andere sporen, namelijk signalen die besloten liggen in de genensets van hedendaagse eukaryoten én prokaryoten.

Dankzij de grote hoeveelheid sequentiedata die we nu tot onze beschikking hebben, kunnen we het pad van prokaryoot naar eukaryoot leven steeds beter herleiden. Dit behelst onder meer het zoeken naar de mogelijke ‘bronnen’ van de eiwitten die een eukaryote cel typisch eukaryoot maken, aan de hand van sequenties.

In deze workshop ga je op zoek naar de herkomst van eukaryote eiwitten, met behulp van moderne bioinformatica-tools (algoritmes)[HJv1] [HJv2] . In groepjes van drie of vier deelnemers krijg je een typisch eukaryoot eiwit waarmee je aan de slag gaat. Je gaat onderzoeken of er prokaryote verwanten van dit eiwit zijn, en zo ja, in welke prokaryoten die voorkomen en wat die eiwitten doen in deze prokaryoten. Dit doe je op basis van (online) sequentie- en structuurvergelijkingsprogramma’s die grote databases doorzoeken.

Ook je leerlingen kunnen aan de slag gaan met deze software die op grote schaal eiwitten met elkaar vergelijken. Zo kunnen ze zelf onderzoeken of eiwitten verwantschappen (homologie) hebben met bepaalde prokaryote eiwitten (zogenoemde homologe eiwitten).  

Let op: neem voor deze workshop een laptop mee.

Ken Kraaijeveld – docent en onderzoeker bio-informatica, Hogeschool Leiden

Saskia Stahlecker-Vosslamber – docent bio-informatica, Hogeschool Leiden

Werkvorm: Workshop

Is de dire wolf (rezenwolf) echt weer 'tot leven gebracht'? En hoe zit het met de wolharige mammoet? Ontwikkelingen op het gebied van de moleculaire biologie hebben de wetenschap veel gebracht. Niet alleen is het aflezen van DNA-sequenties veel makkelijker geworden, we kunnen ook sleutelen aan het DNA. Zo claimt een Amerikaans bedrijf het DNA van uitgestorven soorten afgelezen te hebben, en met die informatie deze soorten weer ‘tot leven' te kunnen wekken. Maar is dit ook echt mogelijk of gaat het om een publiciteitsstunt?

Tijdens deze workshop onderzoeken we of de-extinctie echt mogelijk is. We onderzoeken de aanpassingen in het DNA die gemaakt zijn om de wolharige mammoet tot leven te wekken door gebruik te maken van openbaar beschikbare papers en databases. Zo ontrafelen we dit mysterie stap voor stap, én verdiep je je kennis van de bio-informatica.

Jocelyne Vreede – universitair hoofddocent computational chemistry, Universiteit van Amsterdam

Werkvorm: Workshop

Er worden steeds meer planeten ontdekt buiten ons eigen zonnestelsel en dat roept vragen op als ‘Zou daar leven zijn? Zou daar leven mogelijk zijn?’. Antwoorden op die vragen zijn niet makkelijk te beantwoorden, want we kunnen die exoplaneten niet bezoeken. Toch kunnen we al wel nadenken over of leven op een andere planeet mogelijk zou zijn, met wat we weten over hoe de natuur in elkaar zit, en de informatie die we vanaf de aarde kunnen verzamelen.

De workshop begint met samen speculeren over hoe buitenaards leven eruit kan zien. Daarna volgt een interactieve lezing over wat leven nou eigenlijk is en hoe leven past binnen de wetmatigheden uit de natuur- en scheikunde. Vervolgens gaan we verschillende aspecten van leven extrapoleren naar buitenaardse habitats, aan de hand van groepsopdrachten over metabolisme en andere processen die essentieel zijn voor leven. De workshop sluit af met een aantal voorbeelden van alien designs.  

Sophie Caroline Visser – PhD-kandidaat & docent, 3D Human Development group, Amsterdam UMC; docent NLT, Het Saenredam mavo/havo

Rogier Schipperheijn – PhD-kandidaat & docent, 3D Human Development group, Amsterdam UMC

Werkvorm: Workshop

Embryologie laat zien hoe uit één bevruchte eicel in enkele weken een complex menselijk lichaam ontstaat, inclusief de structuren die het embryo ondersteunen en verbinden met de moeder. De vroege embryologie en de ontwikkeling van structuren die het ontwikkelende kind ondersteunen, worden vaak als abstract en ingewikkeld ervaren.

In deze workshop maak je kennis met de vroege menselijke ontwikkeling aan de hand van 3D-modellen, tekenopdrachten en klei. Na een korte inleiding plaats je modellen van embryo’s in de juiste ontwikkelingsvolgorde, teken je een embryo van ongeveer zes weken inclusief de structuren die het embryo en de moeder verbinden, en bouw je met bijenwasklei een vroeg embryo om lichaamsvouwing tastbaar te maken. Daarbij bespreken we hoe 3D-beelden, tekenen en modelleren kunnen helpen om abstracte processen concreet te maken.

Je krijgt praktische lesideeën, voorbeeldopdrachten en inspiratie mee om embryologie actiever en visueler in de bovenbouw te behandelen, die aansluiten op het havo- en vwo- curriculum.

Per-Ivar Kloen – docent biologie en science op het Chr. College De Populier, Den Haag, lesmethode-ontwikkelaar bij NEMO

Marten Hazelaar – docent biologie, science en NLT op het Chr. College De Populier, Den Haag

Werkvorm: Workshop

Micro-organismen spelen in de moderne biologie een enorm belangrijke rol. Toch zien we daar in onze lessen meestal weinig van terug. Vaak wordt gedacht dat werken met micro-organismen erg ingewikkeld of gevaarlijk is, of dat de mogelijkheden op een school te beperkt zijn. Deze workshop laat zien dat met goedkope en makkelijk verkrijgbare spullen en simpele methodes toch veel interessants te doen is. Juist bij onderwerpen die saai en moeilijk worden gevonden, zoals energie en stofwisseling. Voor de leerlingen gaat zo een wereld open: een biertje of schep aarde zal nooit meer hetzelfde zijn!

In deze workshop worden twaalf beproefde practica en experimenten gepresenteerd die direct toepasbaar zijn in de klas (voor biologie, maar deels ook voor NLT, of als onderwerp voor een profielwerkstuk). We laten zien hoe hier bij ons op school mee wordt gewerkt. Aan het eind van de workshop kan het materiaal direct meegenomen worden.

Joris Koene – hoogleraar integratieve biologie, Vrije Universiteit Amsterdam

Tom Ansen – lerarenopleider biologie, Hogeschool Rotterdam

Werkvorm: Workshop

Tijdens dit snijpracticum ga je in tweetallen aan de slag met het ontleden van een inktvis. Dit doe je aan de hand van het digitale 3D-programma van Anitomical en een practicumhandleiding van de lerarenopleiding biologie. Anitomical ontwikkelt, samen met de VU, gedetailleerde anatomische 3D-modellen van dieren voor onderwijsdoeleinden

Aan de hand van vragen uit de handleiding ga je met behulp van Anitomical zelfstandig op onderzoek uit in de verse inktvis. Waar liggen de gonaden? Heb je een mannetje of een vrouwtje? Waar spuit de inkt uit het lichaam? Hoeveel harten heeft een inktvis en waar liggen ze? Wat zijn de overeenkomsten en verschillen tussen de inktvis en de octopus? Aan het einde van de workshop moet je antwoord kunnen geven op deze vragen, heb je de inktvis volledig ontleed, én heb je inspiratie opgedaan voor je eigen lessen. Voor meer informatie over Anitomical kan je alvast kijken op https://www.anitomical.com/nl.