VMBO 2026

09.00 – 10.00u Ontvangst, Informatiemarkt

10.00 – 11.05u Welkom & Ochtendlezing Vincent Merckx

11.05 – 11.30u Pauze, Informatiemarkt

11.30 – 12.45u 1ste ronde Workshops & Lezingen

12.45 – 14.00u Lunch & Informatiemarkt

14.00 – 14.15u Record bodemdiertjes tellen

14.15 – 15.30u 2de ronde Workshops & Lezingen

15.30 – 16.00u Pauze, Informatiemarkt

16.00 – 17.15u 3de ronde Workshops & Lezingen

17.15 – 18.15u Informatiemarkt / bar geopend

18.15 – 20.00u Diner

20:00 – 21:00u Avondlezing Erik van Sebille

21.00 – 01.00u Pubquiz & Spelletjesavond

05.00u Vroege vogelexcursie (optioneel)

07.00u Sportievelingen - hardlooprondje door de bossen (optioneel)

08.00 – 09.00u Ontbijt

09.00 – 10.15u 4de ronde Workshops & Lezingen

10.15 – 10.45u Pauze

10.45 – 12.00u 5de ronde Workshops & Lezingen

12.30 – 13.30u Lunch & Vertrek

Mei Nelissen – paleoklimatoloog, Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee en Universiteit Utrecht

Werkvorm: Lezing

Hoe snel smelt het ijs op Groenland? Welke bomen groeien er over 100 jaar goed in Nederland? Hoeveel regen en zeespiegelstijging kunnen we verwachten in de komende jaren?

Om deze vragen te beantwoorden duiken we diep in de bodem: in het paleo-archief van de aarde. De aarde en het leven op aarde hebben in haar geschiedenis namelijk al een hoop periodes met extreme omstandigheden meegemaakt. Die periodes geven inzicht in de complexe interactie tussen de zee, het land en alles wat daarop heeft geleefd.

Al het vroegere leven heeft namelijk zijn sporen nagelaten. Die fossiele resten zijn gedurende miljoenen jaren opgestapeld op zowel land als de zeebodem. Op de plekken waar nu ijs ligt, kun je fossielen terugvinden van tropische planten die daar ooit hebben geleefd en alles daar tussen geeft een inkijkje in de ondergang en het opbloeien van ecosystemen.

In deze lezing vertelt Mei Nelissen over hoe we toegang krijgen tot dit paleo-archief (kleine spoiler: eind 2023 zat ze 9 weken lang op een wetenschappelijk boorschip bij de Noordpool). Daarnaast vertelt ze over hoe microfossielen onder de microscoop een inkijkje geven in werelden van vroeger en of dit een voorbode is voor wat ons te wachten staat.

Gerbrand Wilbrink – Uitgever Nectar

Werkvorm: Lezing

Burgerschap krijgt een nadrukkelijkere plek in de nieuwe kerndoelen voor biologie die vanaf schooljaar 2027/2028 gaan gelden. Maar wat betekent dat concreet voor je biologielessen? En hoe geef je burgerschap betekenisvol vorm, zonder dat het een los thema wordt naast je vakinhoud?

In deze sessie verkennen we hoe burgerschap en biologie elkaar versterken. Biologische thema’s zoals gezondheid, duurzaamheid, biodiversiteit en biotechnologie raken direct aan maatschappelijke vraagstukken. Binnen deze context leren leerlingen afwegingen maken, verschillende perspectieven begrijpen en onderbouwde keuzes formuleren.

We laten aan de hand van concrete lesvoorbeelden zien hoe je burgerschap integreert in je lessen, op een manier die recht doet aan zowel de vakinhoud als de maatschappelijke dimensie. Ook delen we inzichten uit de ontwikkeling van de biologiemethode Nectar, waarin burgerschap verweven zit in inhoud en context. Zo krijg je praktische handvatten om leerlingen te laten groeien als kritisch denkende en betrokken burgers.

Na deze sessie heb je een helder beeld van wat de nieuwe kerndoelen vragen en hoe je daar in je eigen lessen invulling aan kunt geven.

Deze lezing wordt mogelijk gemaakt door Uitgeverij Noordhoff

Jeff Gradener & Joren Bokkers – lerarenopleider en praktijkinstructeur Instituut Archimedes, Hogeschool Utrecht

Werkvorm: Workshop

Kringlopen, zoals de koolstofkringloop, worden meestal aan de hand van bekende pijltjesschema’s besproken. In zo’n figuur hebben de reducenten in de grond een prominente plek. De leerling krijgt vaak te horen: bacteriën, je ziet ze niet maar, ze zijn er wel en zijn ozo belangrijk.
Daarmee blijft het voor hen best wel abstract. Met het doen van een (demo)practicum kan het voor de leerling beter zichtbaar gemaakt worden.

In deze workshop gaan we kort in op het doen van practicumonderwijs in het algemeen en ga je met eenvoudige microbiologische opdrachten aan de slag. De proefjes zijn eenvoudig uit te voeren. Met één proefje krijgen je leerlingen een betere kijk op de wijze waarop bacteriën organisch materiaal kunnen omzetten en met het andere proefje kunnen ze ontdekken of het zin heeft om je handen te wassen nadat je in de tuin hebt gewerkt.  

Sjef van Overdijk – toa en spinnen-deskundige

Werkvorm: Workshop

Tijdens deze workshop vertelt Sjef van Overdijk onder begeleiding van zijn assistente ‘Tante Truus’ (een vogelspin) over hoe je geleedpotigen toe kan passen in de biologielessen. Levende dieren kunnen thema's als ordening en ecologie een stuk leuker maken! Ook komen er ook een aantal andere geleedpotigen mee naar de conferentie en is er ruimte voor vragen en interactie tijdens de workshop. 

Kathelijne Bottema – adviseur voeding op school, Voedingscentrum

Werkvorm: Workshop

Let op: neem voor deze workshop een laptop mee

Yoghurtdrink ‘met extra eiwit’ en sportdrank met ‘toegevoegde vitamine C’. Deze voedingsclaims op producten klinken gezond, maar kunnen behoorlijk misleidend zijn. En wat betekent THT of TGT eigenlijk? Hoe weet je wat er echt in een product zit? Met het gratis lespakket Weet wat je eet gaan jij en je leerlingen dat tot op de bodem uitzoeken.

Voeding en spijsvertering zijn belangrijke thema's bij biologie. Met Weet wat je eet ga je een stapje verder: jongeren leren waar ze op kunnen letten bij het kopen van voedsel en hoe ze verleid worden door reclames en claims. Ze ontdekken welke houdbaarheidsdatums er zijn en hoe ze voedselverspilling kunnen voorkomen.

Tijdens deze workshop zit je als docent op de stoel van een leerling en maak je kennis met de praktische opdrachten, zoals ‘maak je eigen suikerklontjesposter’. Ook volg je de les ‘Slim kopen en bewaren’.

Aan het einde van de workshop krijgt elke deelnemer een pakket om minder voedsel te verspillen met daarin hét Eetmaatje, Eerst op Tape en een koelkaststicker van het Voedingscentrum mee naar huis.

Alle materialen zijn gratis te gebruiken en staan online op www.voedingscentrum.nl/wwje  

Debby Boers – IVN Natuureducatie

Werkvorm: Interactieve lezing

De groene schoolpleinrevolutie is in volle gang. In heel Nederland zijn er al honderden ouderwetse versteende pleinen omgetoverd tot een natuurrijke en gezonde leeromgeving. Ook steeds meer middelbare scholen transformeren hun buitenruimte.

Een groen schoolplein biedt namelijk enorm veel voordelen, zowel voor leerlingen als docenten. Dit wordt inmiddels ook ruim onderbouwd door wetenschappelijk onderzoek. Met misschien wel als meest opvallende conclusie dat een groene leeromgeving een positief effect heeft op het mentaal welzijn van jongeren in de leeftijd van 12-18 jaar.

Op een groen schoolplein voelen leerlingen zich fitter, ze kunnen zich beter concentreren en het stimuleert de creativiteit. Dit nemen ze mee naar de klas, wat bijdraagt aan een betere sfeer en prettiger leerklimaat. Het leidt zelfs tot aantoonbaar betere leerprestaties. En dan hebben we het nog niet gehad over alle educatieve kansen en grote voordelen voor het klimaat en de biodiversiteit.

Maar een groen schoolplein, hoe realiseer je dat eigenlijk? Hoe zorg je ervoor dat je als enthousiaste eenling met een idee voldoende draagvlak en steun creëert binnen de organisatie? Waar moet je aan denken voor, tijdens en na het vergroeningsproces? Hoe haal je maximaal rendement uit je investeringen? En hoe meet je eigenlijk het resultaat van alle inspanningen?

Tijdens deze interactieve lezing zoomen we specifiek in het VO. Samen gaan we in gesprek over de kansen, belemmeringen én succesfactoren die jij en jouw collega’s ervaren bij het vergroenen van de leeromgeving. Zo krijg je praktische handvatten mee met oog op het creëren van draagvlak, financieringsmogelijkheden en slimme ontwerpkeuzes.

Aan de hand van mini-opdrachten, korte uitwisselmomenten en mooie praktijkvoorbeelden zetten we allemaal een volgende stap. En natuurlijk is er alle ruimte voor vragen. Kom langs en laat je inspireren!

Merit Hondelink – PhD-student aan de Rijksuniversiteit Groningen en senior archeobotanist bij RAAP

archeoloog bij de Rijksuniversiteit Groningen

Werkvorm: Workshop

Wat aten onze voorouders en hoe weten we dat?

In deze workshop neem ik je mee in mijn onderzoek als archeoloog, waarin ik het dieet van vroegmoderne stedelingen probeer te reconstrueren. Dat doe ik door archeologische en archeobotanische aanwijzingen uit de bodem en beerputten te bestuderen, en historische bronnen te gebruiken, zoals productielijsten, documenten met handelsgoederen, boedelinventarissen en kookboeken. Ik vertel over de diversiteit van gewassen en hoe het verbouwd werd, waar het vandaan kwam, hoe het verwerkt werd en hoe het gegeten werd. Je leert meer over het gebruik van voedselplanten in het verleden en heden, en hoe het (nauwelijks) veranderde door de tijd heen.

Ook ga je in deze workshop zelf aan de slag als culinair historicus: we nemen verschillende historische kookboeken onder de loep en lezen de oude recepten. We bekijken welke ingrediënten erin voorkomen, waar deze vandaan kwamen en hoe ze bereid werden. Kunnen we op basis van kookboeken uitspraken doen over de gezondheid van de vroegmoderne consument en de duurzaamheid van de gerechten die op tafel verschenen? Kookten ze vroeger daadwerkelijk zo anders dan tegenwoordig? Smaken veranderen, maar wellicht kunnen we nog wel iets leren van die oude gerechten. 

Rob Houtgast – lerarenopleider Aardrijkskunde bij het Instituut Archimedes Hogeschool Utrecht, geoloog

Werkvorm: Workshop

Stenen zijn de bouwstenen van onze abiologische aarde, het basismateriaal. Stenen zijn vaak miljoenen jaren oud en hebben een lange geschiedenis achter de rug. Wat een avonturen hebben die te vertellen!

We duiken in de workshop echt de bodem in, die we vanuit de bril van een geoloog gaan bekijken. We gaan de ontstaansgeschiedenis van stenen achterhalen. Hoe herken je dat in stenen? Wat hebben zij te vertellen over onze geschiedenis? In deze hands-on-workshop ga je dat leren

Marcella van Steenbergen – onderwijsontwikkelaar bij GLOBE Nederland & docent Aardrijkskunde

Froukje Rienks – hoofd Wetenschapscommunicatie & organisator Bodemdierendagen bij het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW)

Werkvorm: Workshop (deels buiten)

Je loopt er elke dag overheen. En toch heeft de gemiddelde leerling weinig kennis over de bodem. Die zit barstensvol leven – ongeveer de helft van alle soorten – en heel belangrijk leven bovendien. Voor vruchtbare grond bijvoorbeeld, of voorkómen van wateroverlast en droogtestress.

De bodem is daarnaast een educatieve goudmijn. Je kunt op eenvoudige wijze diverse biologische thema’s eraan ophangen, leerlingen kennis laten maken met veldwerk en onderzoeksvaardigheden ontwikkelen.

Het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO) lanceert samen met GLOBE dit jaar een vernieuwde lesmodule over de levende bodem. Hierbij gaan leerlingen diverse onderzoekjes uitvoeren in hun eigen leefomgeving. De data die zij daarbij verzamelen wordt door het NIOO weer gebruikt voor onderzoek, onder andere via de Bodemdierendagen (www.bodemdierendagen.nl). Dit citizen science-project loopt al sinds 2015 en biedt veel aanknopingspunten.

In deze workshop vertellen wij over het lesmateriaal, de Bodemdierendagen, en gaan we zelf ook naar buiten op bodemdierensafari. Vergeet de Big Five: wij zoeken de Tiny Ten… Na afloop kun je met jouw klassen zelf ook aan de slag!

Felix Spee - Docent biologie en sustainability op het Berlage Lyceum in Amsterdam

Werkvorm: Workshop (deels buiten)

In deze workshop gaan we met lepels op pad. We bemonsteren de bodem rondom het congrescentrum en gaan dan onder de binoculair bekijken wat voor levende bodemschatten we kunnen vinden. Vervolgens bespreken we hoe we dit bodemleven vakoverstijgend kunnen inzetten in de klas.

De Hollandse bodem is uitzonderlijk divers: in een theelepeltje tuinaarde zitten al snel meer dan duizend soorten, van beerdiertjes tot nematoden, van schimmels tot algen. De bodem is letterlijk onze levensbasis. Afname van deze biodiversiteit leidt tot verschraling en verlies aan weerbaarheid. Naar schatting is inmiddels 70 procent van de Nederlandse bodem ongezond, al is de biodiversiteit nog onvoldoende onderzocht.

Leerlingen kunnen zich concentreren op regenwormen. In Nederland komen gemiddeld 206 regenwormen per vierkante meter bodemoppervlak voor. Het zijn er zo veel dat ze samen een enorme hoeveelheid bodem omzetten. Een goed begrip van hoe regenwormen bijdragen aan de vitaliteit van stedelijke ecosystemen is essentieel om hun graafwerk optimaal te kunnen benutten.

In de workshop maken we gebruik van zoekkaarten. De deelnemers krijgen aan het einde van de workshop een folder mee over veldwerkopdrachten die ze met hun leerlingen kunnen doen rond school.

Renske de Jonge – Hoofd Science LinX, Rijksuniversiteit Groningen

Rik Smit – muziekkunstenaar en geluidstechnicus Science LinX, Rijksuniversiteit Groningen

Eline Meedendorp en Wim Meijberg – IVN Noord, natuureducatie

Werkvorm: Buitenworkshop

Wist je dat bodemdieren leven in een wereld van geluid, en dat ze met supergevoelige microfoons te horen zijn? Voor iedereen die weleens heeft gedoken of gesnorkeld, en toen een wereld voor zich open zag gaan: die sensatie lijkt op de gewaarwording van al dat leven onder onze voeten. Er gaat een hele wereld schuil ondergronds. Wat doet dat besef met ons? Luister mee in het bos van Lunteren waar we op ondergronds onderzoek gaan. Hoe meer verschillende geluiden er te horen zijn, hoe gezonder de grond.

Binnen het New Roots project ontwikkelen Science LinX en IVN creatieve lesprogramma’s om de natuurverbondenheid te versterken, waarin citizen science, kunst en techniek bij elkaar komen. Naast het luisteren naar het bodemleven inspireren we docenten met aanvullend materiaal dat zij op school kunnen inzetten om de natuurverbondenheid van hun leerlingen te versterken.

Reina Kuiper – ecoloog, onderwijsontwikkelaar, coach, trainer en teamleider bij Wageningen Pre-University

Ester Klein Hesselink – educatief professional bushcraft, trainer en onderwijsontwikkelaar

Werkvorm: Buitenworkshop

Deze verwarrende tijd van complexe wereldwijde vraagstukken en crises, vraagt om een ogenschijnlijk eenvoudige reactie: verdieping van onze relatie met de aarde. Was het maar zo eenvoudig. Het (onderwijs)systeem werkt helaas niet altijd mee. Wilde pedagogiek nodigt docenten uit om die verdieping op te zoeken en met hun leerlingen de buitenruimte te verkennen en de grenzen van het huidige onderwijssysteem op te rekken. Samen met voortgezet onderwijs- docenten en diverse experts werkte Wageningen Pre-University de afgelopen twee jaar aan een boekje over wilde pedagogiek. Deze NVON-publicatie nodigt docenten van alle vakken uit om op een creatieve manier de eigen lesstof te vertalen naar verdiepende relationele buitenlessen.

Tijdens de workshop gaan we, na een korte inleiding in de theorie, vooral ook zelf aan de slag om werkvormen te ervaren en zelf een eigen buitenles op maat te ontwikkelen.

Everdina Veenema – bekkenfysiotherapeut, eigenaresse van multidisciplinair bekkencentrum in Dorst. 

Werkvorm: interactieve lezing

We hebben allemaal een bekkenbodem. Maar hoe werkt die spier en dat plassen en poepen? Waarom is stippeltjes plassen niet goed? Is leegpersen slim? Hoe werkt seks en waarom gaat dat soms niet zonder klachten? Waarom hebben we wellicht de beste seks na de overgang? De bekkenbodem is vaak de oorzaak bij blaasontsteking. Lage rugklachten komen vaak uit bekken- en bodemdysfuncties. Kunnen mannen nou beter staand of zittend plassen?

Op een losse, laagdrempelige, interactieve en enthousiaste manier neem ik jullie mee door de bodem van de mens. Na afloop ga je naar huis met leuke nieuwe voorbeelden voor je leerlingen én nuttige kennis voor jezelf.

Gertie Verreck – Brein Centraal Leren Instituut

Werkvorm: Workshop

Wat maakt een les of begeleiding écht impactvol? Waarbij studenten geboeid luisteren, vragen blijven stellen én hun gedrag veranderen? Het geheim zit in breinleren: zes krachtige breinprincipes waarmee je het leren optimaliseert en activeert. Deze principes: focus, herhalen, emotie, zintuiglijk rijk, creatie en voortbouwen staan centraal in deze workshop.

In deze workshop leer je hoe je je eigen les of begeleiding een breinvriendelijke upgrade kunt geven. Per breinprincipe krijg je een fundament aan breinkennis en achtergrond en tips hoe je dit kunt toepassen in je eigen praktijk. Kortom, je leert hoe je met minder moeite meer impact maakt: je lessen worden niet alleen effectiever, maar ook leuker!

Tijdens de workshop wordt het boek ‘Breindidactiek’ verloot als prijs bij de dopaminequiz; een prikkelende werkvorm die ook in eigen lessen bruikbaar is. Elke deelnemer ontvangt de breinprincipekaart als praktische checklist!

Deze workshop wordt mede mogelijk gemaakt door Malmberg, uitgever van Biologie voor jou.

Heleen Bot – lesontwikkelaar 4TU.Schools bij pre-university Wageningen

Esperanza Huerta Lwanga – senior onderzoeker bodemecologie WUR

Werkvorm: Interactieve lezing

Let op! Neem voor deze lezing een laptop mee

Regenwormen in het beklaagdenbankje? Wat is hun rol bij het verspreiden van microplastics in de bodem? In deze interactieve les van 4TU.Schools ontdekken leerlingen wat de rol van regenwormen in de bodem is en wat ze met plastic in de bodem doen. Ze leren zowel iets over (bodem)ecologie als over plastic in het milieu. En wat is hun eigen rol in dit geheel? Tijdens de lezing nemen we je mee op reis door deze les, die je vervolgens makkelijk zelf kunt geven.

Je krijgt ook wat meer achtergrondinformatie. Uit onderzoek aan de WUR blijkt dat regenwormen actief plastic eten, het plastic fragmenteren in hun spijsverteringsstelsel en de nog kleinere nanoplastics dieper in de bodem achterlaten. Daarbij raken ze ook zelf beschadigd of verstopt, waardoor de regenwormen sterven en de kwaliteit van de bodem(structuur) afneemt.

Na een overzicht van de meest recente onderzoeksresultaten, ga je actief op zoek naar micro- en nanoplastics in grondmonsters en krijg je voorbeelden van allerlei plastic te zien zoals aangetroffen in Nederlandse bodems.

Het is handig als je een laptop meeneemt naar deze interactieve lezing. En fijn als je de app SoilPlastic alvast op je telefoon zet!

Osgar ’t Hart & Henk Koelewijn docenten natuur op Unic Utrecht

Werkvorm: Workshop

Wat gebeurt er eigenlijk onder de grond? In deze praktische workshop ga je zelf aan de slag met het bouwen van een mierenboerderij. Deze neem je, inclusief de mieren, ook mee naar je eigen school!

Net zoals je leerlingen onderzoek je hoe mieren leven en samenwerken in de bodem. Je observeert hun gedrag en ontdekt welke rol mieren spelen in het ecosysteem onder onze voeten.

De workshop is volledig hands-on, met eenvoudige materialen en duidelijke stappen. Je krijgt concrete tips om deze activiteit veilig en haalbaar uit te voeren in de klas. En hoe je de leerlingen nieuwsgierig kan maken naar het onzichtbare leven in de bodem. Een actieve workshop waarin doen, ontdekken en verwonderen centraal staan!

--------- Deze workshop is helaas geannuleerd ---------

Elysa Overdijk – docent Plantenfysiologie, Wageningen Universiteit

Werkvorm: Workshop

Planten saai? Zeker niet! Juist onder de grond laten planten zien hoe slim en veelzijdig ze zijn. In deze workshop duiken we tot op de bodem in de wereld van plantenwortels. We starten met een korte uitleg over wortelfysiologie. Hoe reageren wortels op stress zoals droogte en zout? En hoe werkt de symbiose met mycorrhizaschimmels en bacteriën in wortelknolletjes?

Daarna ga je zelf aan de slag. Je zet een experiment op om het effect van zout op de kieming van zaden te onderzoeken. Met de microscoop bekijken we wortelknolletjes van dichtbij en bestuderen we bijzondere worteltypen, zoals luchtwortels. Je krijgt praktische instructies, demonstratiemateriaal en tips om deze experimenten eenvoudig in de klas uit te voeren.

Deze workshop geeft je volop inspiratie en concrete handvatten om leerlingen enthousiast te maken voor planten.

Anita van der Velden – Stichting Matchis

Bert Elberste – Stichting Matchis

Rebecca Sleeuwenhoek – Stagiair Nederlands Instituut voor Biologie

Werkvorm: Workshop

Na het succesvolle Match it! De Escaperoom voor havo/vwo is er nu ook lesmateriaal over stamceldonatie voor het vmbo. Met de aangepaste escaperoom van Matchis en het NIBI ontdekken leerlingen wat stamcellen zijn en hoe stamceldonatie werkt op een manier die vmbo-leerlingen aanspreekt. Daarbij zet het materiaal ook aan tot denken over wat stamceldonatie voor de leerlingen betekent.

Sommige patiënten zijn afhankelijk van stamceldonatie voor genezing. Helaas is het moeilijk om een geschikte match te vinden. Maar, hoe meer donoren, hoe groter de kans op een match. Gemiddeld moeten mensen zo’n zeven keer horen over stamceldonatie voor ze overwegen donor te worden. Deze escaperoom is voor leerlingen een mooie eerste introductie.

Door middel van een krantenknipsel, reageerbuizen en patiëntenflyers gaan de leerlingen binnen de les op zoek naar de juiste match voor leukemiepatiënt Sam. Hierbij leren ze over stamcellen, stamceldonatie en herhalen ze tegelijkertijd de hoofdstukken over bloed en afweer.

Zin om zelf deze bloedstollende race tegen de klok te spelen? Doe dan mee met de workshop!

We sluiten de workshop af met een gesprek met een ervaringsdeskundige (stamceldonor en -ontvanger) zodat het onderwerp direct gaat leven. Nieuwsgierig? Kom dan vooral helpen met de zoektocht naar een match!

Renee Klaver – Docent toegepaste biologie bij HAS green academy

Werkvorm: Workshop

Zout, sap & stomata! Ontdek de kracht van planten in hun interactie met de bodem.

Ervaar drie interactieve mini-practica die je direct kunt inzetten in de onderbouw havo of vwo of voor het vmbo. In deze actieve workshop ga je aan de slag met vraagstukken over verzilting, water en transport in een plant. Wat is het effect van waterhuishouding op de huidmondjes, hoe werkt osmose, en wat kun je laten zien met zoutproefjes? Je doorloopt een carrousel van drie korte, toegankelijke werkvormen. Je probeert zelf praktische opdrachten uit. Ontdek jouw rekenvaardigheden binnen de biologie en krijg inspiratie voor jouw lessen. Samen verkennen we hoe je deze practica kunt toepassen in de klas en hoe je leerlingen actief bij actuele stof betrekt over de bodem en verzilting.

Martin de Rooij – docentonderzoeker en docent biologie mboRijnland

Rianne Veldt-Meijer – Practor BioSciences en docent chemie/biochemie mboRijnland

Patrick Asmawidjaja – Practor Water en Bodem Yuverta

Werkvorm: Workshop

In deze inspirerende workshop laten de sprekers zien hoe leerlingen elkaar versterken in een praktijkgericht project dat aansluit bij actuele thema’s zoals een gezonde bodem. Vmbo-leerlingen gaan als echte veldonderzoekers het veld in om bodemmonsters te nemen. Zij voeren eerste kwalitatieve metingen uit en treden op als échte ‘opdrachtgevers’ voor mbo-studenten van de laboratoriumopleiding, die zorgen voor betrouwbare kwantitatieve analyses.

Met deze resultaten formuleren de vmbo-leerlingen een onderbouwd advies voor hun eigen ‘klanten’: boeren en wijkbewoners uit de omgeving waar de monsters zijn genomen. Zo ervaren leerlingen hoe onderzoek, samenwerking en beroepspraktijk samenkomen om een bijdrage te leveren aan een vruchtbare en gezonde leefomgeving.

Tijdens de workshop ga je zelf aan de slag. De sprekers helpen je bij het ontwikkelen van een eigen onderwijsidee, zodat ook jouw leerlingen kunnen werken aan een betekenisvolle en levensechte opdracht die laat zien hoe het er in deze beroepen écht aan toegaat.

Sofie Faes – docent biologie Heerbeeck college en NVON

Michiel Dam – lerarenopleider biologie ICLON

Werkvorm:     Interactieve lezing

Sommige fouten in leerlingantwoorden blijf je maar tegenkomen. Hoe kun je als docent omgaan met dit soort hardnekkige misconcepten? We delen verschillende manieren om misconcepten te voorkomen, zichtbaar te maken en te verhelpen.

Hiervoor gebruiken we onder andere de diagnostische vragensets die de afgelopen jaren door de NVON zijn ontwikkeld. Het wordt duidelijk hoe je de vragen kunt gebruiken om effectief formatief te handelen zonder administratie. Je krijgt toegang tot alle vragensets én tijd om dit naar je eigen lessen te vertalen.

Op dit moment wordt er gewerkt aan de nieuwe kennisbank misconcepten in de biologie. Tijdens deze workshop krijg je toegang tot de nieuwste items en lesmaterialen. We horen graag hoe de kennisbank beter kan. Je gaat na deze workshop naar huis met kant-en-klare vragen en werkvormen om misconcepten aan te pakken.

Hetty Lourens – TOA SG Marianum

Aline Hofman – TOA Het Erasmus

Werkvorm: Workshop

Koloniseer een nieuw bosgebied – speel Levend Strateco!

Zet je zintuigen op scherp en stap in de wereld van de ecologie met Levend Strateco: een actief en leerzaam voedselketenspel gebaseerd op het bekende Stratego. Geen generaals of majoors, maar slimme bosdieren die strijden om hun plek in een nieuw te koloniseren bos.

Na een korte introductie gaan we naar buiten om daar zelf aan de slag te gaan. Door te bewegen, te plannen en samen te werken ontdek je spelenderwijs hoe voedselketens werken en hoe elke soort zijn eigen rol speelt in het ecosysteem. Deze workshop maakt ecologie niet alleen begrijpelijk maar ook ontzettend leuk en levendig.

Na het spelen bespreken we de resultaten. Dan heb je de voedselketens in het bos doorgrond en weet je hoe je dit spel met je eigen leerlingen kunt spelen.

Rose Ommering – Natuureducatie medewerker bij Natuurkampen - Stichting Veldstudie

Werkvorm: Buitenworkshop

Maak biodiversiteit tastbaar in en rond de school en ontdek hoeveel leven er zich onder onze voeten bevindt. Tijdens deze inspirerende workshop starten we met een interactieve presentatie over natuureducatie en de mogelijkheden om de schoolomgeving actief te benutten binnen het biologieonderwijs. We laten zien hoe alledaagse plekken, zoals het schoolplein, kunnen veranderen in een rijke leeromgeving vol onderzoeksvragen.

Na de inleiding gaan we naar buiten om het vaak verborgen leven van bodeminsecten te onderzoeken. Door zelf te zoeken, observeren en vergelijken ervaren deelnemers hoe divers de bodem is en welke cruciale rol bodemdieren spelen binnen ecosystemen.
Deze praktische en activerende workshop verbindt theorie en praktijk en laat zien dat betekenisvol natuuronderzoek verrassend dichtbij is en direct toepasbaar in de lespraktijk.

Frederik Janse – docent biologie, Gomaruscollege te Groningen

Werkvorm: Buitenworkshop (veldwerk)

Tijdens deze buitenworkshop ga je aan de slag met veldwerk. Je gaat verschillende bosbodems vergelijken. De focus ligt op het onderzoeken van de bodemstructuur en het bodemleven. Je bestudeert van meerdere bosbodems de opbouw van strooisel, humus en het aanwezige bodemleven.

De workshop is praktijkgericht; we werken onder andere met zoekkaarten en loeppotjes om het bodemleven van dichtbij te observeren. Daarnaast maken we een bodemprofiel van waaruit je kunt herleiden wat de kwaliteit van de bodem is. Je gaat na een korte introductie in kleine groepjes het veldwerk uitvoeren, begeleid door een duidelijk instructieblad. Daarnaast biedt een begeleidend blad achtergrondinformatie over bodems, zodat de docent het onderzochte bodemprofiel goed kan interpreteren.

Deze veldwerkopdrachten kunnen ook makkelijk door leerlingen worden uitgevoerd, zodat docenten handvatten krijgen om dit zelf in hun eigen les te integreren.

De buitenworkshop biedt niet alleen actuele ecologische kennis, maar ook didactische inspiratie om het onderwerp (bos)bodem op een onderzoekende en levendige manier in de biologieles te behandelen.

Tjerk Stoop – Blackbox Werkplaatsmeester (creatieve technologie) aan de HKU, Hogeschool voor de Kunsten Utrecht

Than van Nispen –  docent onderzoeker aan HKU, Hogeschool voor de Kunsten Utrecht (HKU, Music and Technology, Kunst & Ecologie)

Werkvorm: Interactieve lezing & buitenworkshop

Let op: deze workshop beslaat twee rondes. De sessie start met een interactieve lezing, gevolgd door een buitenworkshop. Het is niet mogelijk een halve sessie te volgen.

De natuur zendt ons een rijke hoeveelheid aan informatie. Een van de kanalen die wij kunnen waarnemen is die van geluid. Zo hoor je bijvoorbeeld of het ochtend is, of je een paraplu wil pakken en waar je je eigenlijk bevindt. Een bos in Nederland klinkt anders dan een zomerse kust in Zuid-Frankrijk. Maar hoe herken je dat en wat vertellen de dieren en andere natuur-geluiden eigenlijk aan elkaar en aan ons?

Er is nog zo veel te horen wat we (nog) niet expliciet herkennen, de geluiden van dieren onder water en onder de grond zijn zelfs eigenlijk nog maar net bekend. Van het hoorbaar gemaakte ultrasone geluid waarmee vleermuizen communiceren en jagen, tot het ontcijferen en begrijpen wat andere dieren dan de mens nou eigenlijk delen.

We starten met een interactieve lezing over soundscape ecologies. In vogelvlucht gaan we door het klinkende landschap van de natuur en bespreken we het domein van bio-acoustics, exploreren we akoestische niches, leer je over hoorbare veiligheid en recente ontwikkelingen waarbij biodiversiteit gemonitord kan worden via geluidstechnieken.

In het tweede deel gaan we naar buiten om onze vers opgedane kennis te ervaren, gaan we geluiden uit de onderwereld beluisteren, opnemen en terugluisteren. We maken daarbij gebruik van gesloten hoofdtelefoons, mobiele opname-apparatuur (de zogenaamde field-recorder) en een paar verschillende type microfoons, zoals de hydrofoon en geofoon, welke het meest geschikt zijn voor het beluisteren van onder andere verborgen geluiden in de bodem. Daarnaast krijg je suggesties voor onderdelen voor lesprogramma's om elementen te koppelen zoals evolutionaire niches, zintuigen en waarneming, gedrag en ecologie.

Tjerk Stoop – Blackbox Werkplaatsmeester (creatieve technologie) aan de HKU, Hogeschool voor de Kunsten Utrecht

Than van Nispen –  docent onderzoeker aan HKU, Hogeschool voor de Kunsten Utrecht (HKU, Music and Technology, Kunst & Ecologie)

Werkvorm: Interactieve lezing & buitenworkshop

Let op: deze workshop beslaat twee rondes. De sessie start met een interactieve lezing, gevolgd door een buitenworkshop. Het is niet mogelijk een halve sessie te volgen.

De natuur zendt ons een rijke hoeveelheid aan informatie. Een van de kanalen die wij kunnen waarnemen is die van geluid. Zo hoor je bijvoorbeeld of het ochtend is, of je een paraplu wil pakken en waar je je eigenlijk bevindt. Een bos in Nederland klinkt anders dan een zomerse kust in Zuid-Frankrijk. Maar hoe herken je dat en wat vertellen de dieren en andere natuur-geluiden eigenlijk aan elkaar en aan ons?

Er is nog zo veel te horen wat we (nog) niet expliciet herkennen, de geluiden van dieren onder water en onder de grond zijn zelfs eigenlijk nog maar net bekend. Van het hoorbaar gemaakte ultrasone geluid waarmee vleermuizen communiceren en jagen, tot het ontcijferen en begrijpen wat andere dieren dan de mens nou eigenlijk delen.

We starten met een interactieve lezing over soundscape ecologies. In vogelvlucht gaan we door het klinkende landschap van de natuur en bespreken we het domein van bio-acoustics, exploreren we akoestische niches, leer je over hoorbare veiligheid en recente ontwikkelingen waarbij biodiversiteit gemonitord kan worden via geluidstechnieken.

In het tweede deel gaan we naar buiten om onze vers opgedane kennis te ervaren, gaan we geluiden uit de onderwereld beluisteren, opnemen en terugluisteren. We maken daarbij gebruik van gesloten hoofdtelefoons, mobiele opname-apparatuur (de zogenaamde field-recorder) en een paar verschillende type microfoons, zoals de hydrofoon en geofoon, welke het meest geschikt zijn voor het beluisteren van onder andere verborgen geluiden in de bodem. Daarnaast krijg je suggesties voor onderdelen voor lesprogramma's om elementen te koppelen zoals evolutionaire niches, zintuigen en waarneming, gedrag en ecologie.

Aafke Oldenbeuving –  SLO

Thijs Goedegebure – SLO

Jeff Gradener –  Hogeschool Utrecht

Gerdien van der Veer – Stedelijk Innova

Nellie Schutte – Driestar-Wartburg Gouda

Werkvorm: Interactieve lezing

In maart 2025 zijn de conceptexamenprogramma’s biologie opgeleverd. En inmiddels staan we op het punt om deze programma’s en de conceptsyllabi te beproeven op scholen. Voor het vmbo zijn de beoogde veranderingen aanzienlijk. Er zal waarschijnlijk een informatiekatern bij het centrale examen komen. Maatschappelijke vraagstukken krijgen een nadrukkelijke rol. En het vak zal meer gaan draaien om inzicht in en toepassing van biologische kennis en minder om reproductie ervan.

Deze interactieve lezing zal gericht zijn op de conceptexamenprogramma’s biologie vmbo. Wat staat erin? Welke insteek beogen we voor het centraal examen en welke voor het schoolexamen? Wat is het beoogde tijdspad vanaf nu tot en met de invoering? En wat kun je nu al doen om straks het nieuwe examenprogramma op jouw school te kunnen implementeren?

Na afloop van de bijeenkomst heb je de inzichten en handvatten om op jouw school in gesprek te gaan over de aankomende veranderingen.

Bram Langeveld - hoofd Collectie & Onderzoek (conservator) bij Het Natuurhistorisch Museum Rotterdam

Werkvorm: Lezing

Hoe verzilver je de buitenkans van een grondboring in de buurt en wat kunnen leerlingen ervan leren? Grondboringen vormen een buitenkans voor jonge onderzoekers en fossielenverzamelaars.
Reis mee door de tijd, via ijstijden naar een koude Oer-Noordzee, 2 miljoen jaar geleden!
En wat te denken van een subtropische Oer-Noordzee, zo'n 20 miljoen jaar geleden?

Fossielen confronteren ons met de onmetelijke krachten van de natuur, de diepte van de tijd en ze dwingen ons tot reflectie op ons eigen handelen ten aanzien van die natuur. Ze kunnen onze eigen soort in perspectief plaatsen en tot bezinning, nederigheid en respect voor de natuur leiden.

Schrijf je in voor deze lezing en laat je meenemen op deze reis door de tijd, en ontdek wat fossielen ons vandaag nog te zeggen hebben.

--------- Deze workshop is helaas geannuleerd ---------

Yvette van Gastel – Adviseur Duurzaam Onderwijs bij SME
Eva Mientjes – Projectleider Eco-Schools bij Vereniging GDO

Werkvorm: Workshop

De uitdaging van vandaag is duidelijk: hoe kunnen we als samenleving de behoeften van nu vervullen zonder de toekomst van onze planeet op het spel te zetten? Biologie speelt een sleutelrol om dat tot op de bodem te onderzoeken! Van biodiversiteit en klimaatverandering tot voedselproductie en gezondheid. Maar hoe zorg je voor een vakoverstijgende en zichtbare aanpak in de hele school?

In deze workshop vormen jullie samen een Eco-Team en maken jullie een duurzaam actieplan. Niet alleen voor in de les, maar ook in het gebouw en in samenwerking met de omgeving. Zo ontdek je hoe je op jouw school samen met leerlingen in een Eco-Team praktisch aan de slag kunt gaan met duurzame thema’s. Ook geven we je tips hoe je leerlingen en collega’s enthousiasmeert om mee te doen en delen we inspirerende voorbeelden.

Mark Schaeffer – docent Biologie/NLT, Kandinsky College, Nijmegen
Reintsje van der Schaaf – moestuincoach en TOA Biologie, Het Drachtster Lyceum

Werkvorm: Workshop

Groenten telen in de les: hoe maak je dat leuk, leerzaam én haalbaar voor leerlingen?

In de moestuinmodule De Oogstjagers voor nlt onderbouw stappen leerlingen in de rol van onderzoeker, teler en beslisser. Ze ontdekken al doende wat planten nodig hebben om te groeien

Veel docenten willen aan de slag met gezonde voeding en groenteteelt, maar vragen zich af hoe dat praktisch kan. In deze workshop laten we zien dat toegepast en vakoverstijgend leren mogelijk is met én zonder grote schooltuin. Theorie komt hier echt tot leven! Leerlingen leggen bovendien de link met de landbouw en denken na over actuele ethische vraagstukken, zoals gewasbescherming en biodiversiteit.

De workshop bestaat uit twee delen: eerst een interactieve lezing, daarna ga je zelf aan de slag met praktische opdrachten uit de lessenserie.

De Oogstjagers is ontwikkeld in samenwerking met Vereniging NLT, IVN en JLE.

Maaike de Voogd – bioloog, Diverse Biology

Werkvorm: Workshop

Weten jouw leerlingen dat pissebedden kreeftachtigen zijn en dat de vrouwtjes hun eitjes in een buidel met zich meedragen? Of dat miljoenpoten zich verdedigen door een stinkend stofje uit te scheiden? En de kaken van de duizendpoot zijn eigenlijk een paar aangepaste poten!

We beginnen met een introductie over deze bodemdieren die een belangrijk onderdeel zijn van het ecosysteem. De kans is groot dat je ze ook op het schoolplein tegenkomt, als je weet waar je moet zoeken. Na de introductie gaan we dan ook buiten op zoek. Eenmaal terug in de workshopruimte bestuderen we onze vondsten onder de microscoop. Zie je de buidel met eitjes? De klieren en kaken?

Deze workshop leert je hoe je de nieuwsgierigheid van je leerlingen aanwakkert. Laat ze zelf de verborgen biodiversiteit van het schoolplein ontdekken en transformeer je biologielessen met verwondering en praktische ervaring.

Hannie Lensink – docent nask en scheikunde op SG Marianum en vakdidacticus aan de lerarenopleiding van de Universiteit Twente.

Werkvorm: Workshop

Hoe stimuleer je leerlingen om zich echt vast te bijten in een onderwerp in een snelle samenleving die wordt gedomineerd door het aantal ‘likes’ op een ‘comment’, en waarin de maximale aandachtsspanne niet verder reikt dan een TikTok-video van 60 seconden? Hoe zorg je ervoor dat leerlingen gemotiveerd raken om te leren, en vooral: hoe houd je hun aandacht vast tijdens de les?

Dat zijn vragen waar veel docenten dagelijks mee worstelen. In deze workshop gaan we hier dieper op in. We bespreken concrete lesideeën, activerende werkvormen en praktische tips & tricks. Alles is direct toepasbaar, zodat je de volgende dag al met frisse ideeën en nieuwe energie voor de klas staat!

--------- Deze workshop is helaas geannuleerd ---------

Verschillende docenten onder leiding van Janneke Verloop – Hogeschool Rotterdam-lerarenopleiding biologie

Werkvorm: Workshop

In deze workshop krijg je in korte tijd een flink aantal good practices te zien van collega’s.
Ook is er ruimte om jouw leuke interactieve les(sen) te delen met anderen. Het kan variëren van lesmateriaal voor buitenlessen (WUR) tot een les over kweekvlees.

Van 4TU.Schools krijg je een aantal kant-en-klare gratis online lessen, waarbij toepassing van middelbare-school-kennis centraal staat: wat kun je met biologie (en andere bètavakken) doen? De – aanpasbare – lessen zijn interactief, bevatten opdrachten, spelen vaak in op innovaties en zijn ontwikkeld vanuit vier technische universiteiten, samen met docenten. Kijk op www.4tuschools.nl.

En www.biologieles.nl deelt hun examentrainer, waarmee je leerlingen niet alleen oefenen met examenopgaven, maar ook met strategieën om het examen beter te maken, zoals het lezen van teksten, het beantwoorden van open vragen en het maken van gesloten vragen. Bij elke trainer is er ook een uitlegvideo van Biologie(les) met Joost.

Kortom, zo breed als biologie is, zo breed is deze workshop. En het goede nieuws is, zij delen en jij mag stelen! Laat je inspireren en misschien heb jij zelf wel een leuk idee. Het materiaal komt op de NIBI-site.

Teun Baarspul – de Natuurwerkwinkel

Werkvorm: Workshop

In onze bodem ligt een uniek archief van minuscule plantendelen: stuifmeel. Zodra je stuifmeel onder de microscoop legt, ontvouwt zich een universum van wonderlijke structuren. Prachtige, half doorschijnende bolletjes met allerlei vormen, vaak symmetrisch, bijna buitenaards mooi, met of zonder uitsteeksels, glad of juist ruw en met gleuven of poriën. Dankzij de unieke vorm van een stuifmeelkorrel kun je vaak tot op soortniveau bepalen van welke boom of plant hij afkomstig is, ook nadat hij tienduizenden jaren tot soms wel miljoenen jaren in de bodem heeft gelegen.

Dat maakt stuifmeel tot onmisbare informatiedragers voor wetenschappelijk onderzoek, niet alleen voor de reconstructie van landschappen en klimaatomstandigheden in het verleden, maar ook voor archeologisch onderzoek en zelfs voor het oplossen van moordzaken.

Tijdens deze workshop verkennen we de mogelijkheden van stuifmeel voor het voortgezet onderwijs: hoe kun je zelf stuifmeel onderzoeken? Kun je soorten onderscheiden? Voor welk doel is stuifmeel geschikt in de klas en in welke context? En, hoe kun je de pracht van stuifmeel uiteindelijk gebruiken om je leerlingen enthousiast te maken voor biologie?

Teun neemt je mee op zijn zoektocht naar de mogelijkheden om stuifmeel met huis-tuin-en-keuken-middelen uit bodemmonsters, de lucht en zelfs uit honing te halen. Maar dat betekent niet dat je rustig achterover kunt leunen bij deze workshop. Je krijgt alle kans om zelf te pielen met pollen!

Margot Wolbert-Weizman – biologiedocent bij Het Stedelijk - Innova

Werkvorm: Workshop

Let op: neem voor deze workshop je eigen laptop mee.

Ontwerp een interactieve leeromgeving die je zelf vormgeeft. In deze workshop ga je actief aan de slag met AI-tools om materiaal te maken voor je eigen Google Site. De mogelijkheden voor jouw biologieonderwijs zijn hierin bodemloos.

Ontdek hoe Gemini als programmeur fungeert: zonder kennis over het schrijven van code maak je interactieve elementen zoals biologie-lingo, flashcards of een ‘Pavlov’s pup trainer’. Ook tools als NotebookLM, Gems, Google Forms en Canva komen aan bod voor het maken van materiaal voor je eigen site.

Je gaat naar huis met een eigen Google Site, een flinke dosis inspiratie en een breder beeld van de technologische mogelijkheden. Er is volop ruimte om ideeën uit te wisselen met collega’s.

Geen basiskennis vereist! Neem wel een laptop mee met een actief Google-account. Check vooraf of Google Sites beschikbaar is op jouw account (bij schoolaccounts kan dit geblokkeerd zijn) om direct aan de slag te kunnen.

Ingeborg van der Neut – Ludger College, Doetinchem

Caspar Geraedts – Vrije Universiteit, Amsterdam

Werkvorm: Workshop

Bij sommige biologische processen is het voor leerlingen lastig zich er een voorstelling van te maken. Deze processen zijn complex, duren onvoorstelbaar lang of juist heel kort, en spelen zich af op microscopische of juist heel grote schaal. Met uitbeelddidactiek proberen we zulke processen toch tastbaar te maken: leerlingen maken echt deel uit van het proces.

Daarmee worden ze ook uitgenodigd te onderzoeken of ze echt doorgronden wat er nou precies gebeurt. ‘Hè? Ik snap het eigenlijk toch niet helemaal…’ is dan ook een kreet die we vaak horen en met liefde omarmen, omdat dáár het leren begint.

In deze workshop nemen we jullie mee in een aantal van deze uitbeeldpractica. Behalve een nieuw practicum rondom ijzerwaren als fossielen, komen er ook andere bekende(re) en minder bekende uitbeeldpractica voorbij!

Jurgen Memelink – Lerarenopleider biologie Hogeschool Utrecht

Sophie Mooren – Lerarenopleider biologie Hogeschool Utrecht

Werkvorm: Workshop

De nieuwe kerndoelen en eindtermen gaan de testfase in. Heb je deze al gelezen? Dan is het je misschien opgevallen dat er meer aandacht komt voor vaardigheden in het veld.

Het kan lang geleden zijn dat je die vaardigheden zelf uitgevoerd hebt. Wij geven je in deze workshop een kleine opfriscursus in de meest gebruikte veldwerktechnieken en aandachtspunten voor het buiten leren van je leerlingen. We gaan aan de slag met strooisellagen, bodemprofielen, en grondboren tot de hoogste boom. Hopelijk wordt het zo makkelijker om samen met je leerlingen de stap naar buiten te zetten!

Wij zeggen altijd tegen onze studenten: slecht weer bestaat niet, alleen een slechte uitrusting. Houd hier dan ook rekening mee met je kleding- en schoeiselkeuze. 

Froukje Rienks – Hoofd PR & Wetenschapscommunicatie bij het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW) & collega’s

Werkvorm: Excursie op externe locatie

Voor deze excursie is geen centraal vervoer, maar je kunt hier op eigen gelegenheid of carpoolend heen.

Van een experimenteel groen dak tot een ‘gouden’ wc. Het gebouw van het NIOO vol ecotechnologie straalt uit wat erin onderzocht wordt. We steken onze neus achter deuren, bijvoorbeeld bij het lab met limnotrons – dat zijn indoor mini-meren van 1000 liter om de effecten van klimaatverandering, medicijnresten of microplastics te onderzoeken En dat kan met of zonder waterbodem. Ook verkennen we de kassen en de proeftuinen. Daar is het IJkcentrum voor de Bodem te vinden.

Bij het instituut zijn vier wetenschappelijke afdelingen actief en twee daarvan besteden veel aandacht aan het leven in de bodem. Denk aan bodembiodiversiteit, broeikasgassen en bodyguards: want bodembacteriën en -schimmels kunnen gewassen helpen beschermen en beter laten groeien. Maar ook voor het al meer dan zeventig jaar lopende koolmeesonderzoek is de bodem belangrijk, voor de kwaliteit van het hele bosecosysteem.

Deze Excursie is bij het NIOO-KNAW gebouw (Droevendaalsesteeg 10, 6708 PB Wageningen). Lees hier meer informatie over de parkeermogelijkheden. 

Thijs Goedegebure en Aafke Oldenbeuving – SLO

Werkvorm: Interactieve lezing 

In november 2025 zijn de nieuwe kerndoelen voor het primair onderwijs en de onderbouw van het voorgezet onderwijs gepubliceerd. Of je er op jouw school nu al mee aan de slag bent of niet, vanaf 2027 gaan ze officieel gelden. En vanaf 2031 zal de Inspectie van het Onderwijs toezien op de uitvoering ervan. Deze nieuwe doelen hebben invloed op het schoolvak biologie in de onderbouw. In deze workshop gaan we in drie stappen aan de slag met de nieuwe kerndoelen.

Ten eerste gaan we ons verdiepen. Wat staat er precies in de kerndoelen voor biologie? En hoe verhouden de doelen zich tot het onderwijs dat je nu al geeft in de onderbouw? Vervolgens gaan we in gesprek over hoe je de nieuwe kerndoelen kunt implementeren bij jou op school. Welke gesprekken zijn nodig, met wie, en welke stappen kan of moet je zetten? Tenslotte hoor je hoe het NIBI bij de implementatie van de nieuwe kerndoelen in het onderwijs zal ondersteunen en hoe SLO leerlijnen ontwikkelt bij deze kerndoelen.

Na afloop van de bijeenkomst heb je inzicht en handvatten om op jouw school aan de slag te gaan met de nieuwe kerndoelen. 

Wouter van der Vegt – PhD kandidaat, Vrije Universiteit Amsterdam

Werkvorm: Workshop

De bodem is een verborgen schat aan biodiversiteit. Wil jij ontdekken wat er allemaal onder en naast onze voeten leeft? Tijdens deze (buiten)workshop krijg je een korte introductie over het bodemleven. Je leert hoe en waar je potvallen plaatst om bodemdieren zoals kevers, spinnen en pissebedden te vangen, en hoe je loopkevers kunt determineren met een binoculair. Natuurlijk gaan we zelf ook kijken welke dieren er in de vallen zijn gelopen die eerder in het bos zijn geplaatst.

Potvallen worden vaak gebruikt in ecologisch onderzoek om de biodiversiteit in kaart te brengen. Het mooie is dat ze op allerlei plekken kunnen worden ingezet: in het bos, de duinen, maar ook rondom school of in de tuin. Dit is een eenvoudige maar nuttige methode die veldwerk en labwerk combineert en waarmee leerlingen zelf aan de slag kunnen.

Barbara de Bruin-Karnekamp – Mindfulnesstrainer en docent biologie Alfrink College Zoetermeer

Werkvorm: Workshop

Leef jij van bel naar bel? Even snel in een tussenuur een bak koffie, kopieeropdrachten, toetsen nakijken en weer door? Hap-snap mini-vergadering in de pauze?

Het docentleven is een complex iets, met enorm veel doen in korte tijd. Dit zorgt voor stress, spanning in je lichaam en vaak ook dat wat je van je werk bij je draagt overvloeit in je privéleven. Een mens is niet alleen maar gemaakt om te doen, maar juist ook om te zijn. Inspanning met ontspanning afwisselen, zodat we beter bestand zijn tegen het rappe tempo van het leven.

In deze workshop ga jij ervaren hoe mindfulness kan helpen voor jezelf te zorgen in tijden van mentaal op de bodem zitten en merken wanneer je je grenzen voelt aankomen. Bij alles wat er komt kijken binnen en buiten de klas.

Nicolien Dijkstra – Toetsdeskundige bij Cito

Froukje Heldoorn-Gerrits – Biologiedocent bij Zone.college, Doetinchem

Gerdien van der Veer – Biologiedocent bij Innova, Het Stedelijk, Enschede.

Werkvorm: Workshop

Al vijftig jaar stellen we examenvragen over natuur en leven. In de jaren zeventig bestonden biologie-examens volledig uit meerkeuzevragen. Tegenwoordig is er een mix van open en gesloten vragen, waarin we veel meer van leerlingen vragen.

In deze workshop nemen we je mee langs vijftig jaar centrale examens biologie voor GT/TL. Je ontdekt hoe examenvragen zijn veranderd. Welke vaardigheden zijn belangrijker geworden? Wanneer deden contextvragen hun intrede? En wat vraagt dat van de biologiedocent?

Na een korte introductie spelen we Examen-Hitster. In teams werk je met echte examenvragen uit de afgelopen decennia en plaats je ze op de juiste plek in de tijdlijn. Samen bespreek je valkuilen, moeilijkheden en kansen voor jouw leerlingen.

Deze workshop is bedoeld voor docenten biologie GT/TL die op een leuke, competitieve manier met het centraal examen aan de slag willen. Ga met ons tot de bodem van vijftig jaar eindexamens!

Aranka Werson – docent biologie op het Sint-Joriscollege in Eindhoven.

Werkvorm: Workshop

Hoe bespreek je in de klas onderwerpen die zwaar of beladen zijn? In deze workshop maak je kennis met emotienetwerken, een werkvorm die leerlingen helpt om écht naar elkaar te luisteren en hun mening helder te verwoorden. Door beter te communiceren leren ze niet alleen begrip op te brengen voor anderen, maar ook hun eigen emoties te doorgronden – tot op de bodem.
De workshop is praktisch en direct toepasbaar. Je ontdekt variaties op de werkvorm, probeert ze zelf uit en krijgt tips voor gebruik binnen én buiten het klaslokaal. Aan het einde ga je naar huis met concrete werkvormen én een papieren docentenhandleiding.

Mark Stoop – docent Biologie, Citadel College te Lent

Werkvorm: Workshop

Escape rooms zijn een leuke interactieve manier om een hoofdstuk af te ronden. Daarnaast kunnen ze formatief ingezet worden om te controleren of de leerling de stof beheerst.

In deze workshop maak je kennis met escape rooms in de klas en hoe je deze kunt inzetten. Je gaat zelf aan de slag met het maken van je eigen escape room. Je leert hoe je een escape room kunt opbouwen en hoe je zelf opdrachten kunt maken. Het doel is om met een aantal puzzels de workshop te verlaten zodat je deze gelijk in de klas kunt inzetten. De presentatie en voorbeelden worden aan het eind van de workshop gedeeld.

Een eigen laptop is niet verplicht voor de workshop, maar wel erg handig.

Ingrid Boltjes – biologiedocent en oprichter/ontwikkelaar Stichting Onderzoekend Tuinieren

Hendrina Geerken – oprichter/ontwikkelaar Stichting Onderzoekend Tuinieren

Werkvorm: Buitenworkshop

Ervaar hoe de schooltuin kan worden ingezet voor betekenisvol biologieonderwijs rond bodem, planten, ecologie en voeding.

Tuinieren op Recept is een nieuw lesprogramma voor het voortgezet onderwijs dat wetenschap, natuur en smaak combineert in de schooltuin. Het programma biedt kant en klare lessen waar leerlingen onderzoeken hoe gezonde bodem leidt tot voedzaam voedsel, ze leren praktisch en natuurlijk tuinieren en ervaren de impact van hun keuzes – van compost tot courgette. Met opdrachten als grondonderzoek, zadenrendement en eigen receptontwikkeling krijgen ze handen in de aarde én hun hoofd in de leerstand. Praktisch, onderzoekend én heel smakelijk. Geef jongeren het gereedschap om letterlijk wortel te schieten in een gezondere toekomst!

Paul Kamsteeg - Natuureducatie medewerker bij Natuurkampen - Stichting Veldstudie

Werkvorm: Buitenworkshop

Op de stoeptegels onder je voeten, op boomschors en op muren groeit een verborgen wereld die vaak onopgemerkt blijft. In deze workshop maken biologiedocenten kennis met korstmossen en leren zij kijken met een biologenblik. We starten met een korte, inhoudelijke inleiding over wat korstmossen precies zijn: een bijzondere symbiose tussen een schimmel en een alg of cyanobacterie. Daarbij besteden we aandacht aan hun ecologische rol en hun waarde binnen het biologieonderwijs.

Vervolgens gaan we naar buiten om verschillende korstmossen in de directe omgeving te onderzoeken en met elkaar te vergelijken. We ontdekken hoe korstmossen functioneren als indicatorsoorten voor luchtkwaliteit en wat zij ons vertellen over milieuomstandigheden, biodiversiteit en de kwaliteit van de leefomgeving. De workshop biedt praktische handvatten om dit onderwerp direct toe te passen in de lespraktijk.

Aldert Gutter – docent mycologiecursus Universiteit Utrecht

Werkvorm: Lezing/excursie

Let op: deze workshop beslaat twee rondes. De sessie start met een lezing, gevolgd door een buitenworkshop. Het is niet mogelijk een halve sessie te volgen.

Er is gelukkig steeds meer aandacht voor: de rol van het bodemleven. Daarin zijn schimmels onmisbaar. Ze verteren niet alleen organische resten, maar onderhouden ook contacten met en tussen alle plantenwortels. Of vormen de afweer tegen schadelijke bodemorganismen of zware metalen.

De bekendste zijn de mycorrhizavormende paddenstoelen, zoals de vliegenzwam. Maar die paddenstoelen zie je niet het hele jaar, terwijl de zwamvlok wel het hele jaar actief is. Andere mycorrhizavormers zien we niet bovengronds, maar zijn in elke gezonde bodem aanwezig.

En daar zeg je zoiets! Wat doen stikstof, verdroging en klimaatverandering met onze bodems? Zijn er in ons land met een dichte infrastructuur, bebouwing en landbouw überhaupt nog gezonde bodems?

Deze lezing geeft een kijkje in onze bodems en verandert je kijk op schimmels definitief. Buiten gaan we kijken wat de natuur nog te bieden heeft: paddenstoelen vinden we zeker!

Aldert Gutter – docent mycologiecursus Universiteit Utrecht

Werkvorm: Lezing/excursie

Let op: deze workshop beslaat twee rondes. De sessie start met een lezing, gevolgd door een buitenworkshop. Het is niet mogelijk een halve sessie te volgen.

Er is gelukkig steeds meer aandacht voor: de rol van het bodemleven. Daarin zijn schimmels onmisbaar. Ze verteren niet alleen organische resten, maar onderhouden ook contacten met en tussen alle plantenwortels. Of vormen de afweer tegen schadelijke bodemorganismen of zware metalen.

De bekendste zijn de mycorrhizavormende paddenstoelen, zoals de vliegenzwam. Maar die paddenstoelen zie je niet het hele jaar, terwijl de zwamvlok wel het hele jaar actief is. Andere mycorrhizavormers zien we niet bovengronds, maar zijn in elke gezonde bodem aanwezig.

En daar zeg je zoiets! Wat doen stikstof, verdroging en klimaatverandering met onze bodems? Zijn er in ons land met een dichte infrastructuur, bebouwing en landbouw überhaupt nog gezonde bodems?

Deze lezing geeft een kijkje in onze bodems en verandert je kijk op schimmels definitief. Buiten gaan we kijken wat de natuur nog te bieden heeft: paddenstoelen vinden we zeker!

Chris Miranda Lamey – biologiedocent bij het Vlietland College in Leiden

Werkvorm: Workshop

Soms voelt een les als een dialoog tussen docent en een paar leerlingen. Na het zoveelste antwoord van dezelfde ijverige leerling op de tientallen vragen die ik aan de hele klas stel, vraag ik me toch af hoe het met de andere 28 leerlingen in mijn lokaal gaat:

• Snappen ze waar we het over hebben?
• Weet iemand anders ook een juist antwoord?
• Zijn ze actief met de les bezig?
• Denken ze er überhaupt over na?
• Krijgen ze ook genoeg mee van de les om straks in de toets goed te scoren?
• Ben ik ze goed genoeg aan het helpen?
• Wat zou ik nog kunnen doen om deze les beter te laten aansluiten bij hun kennis?

Het zichtbaar maken van kennis en vaardigheden kan lastig zijn met een volle klas. Specifieke vragen en enkele gereedschappen – gekleurde kaartjes, wisbordjes, doordachte vragen – kunnen helpen om toch te weten te komen wat elke leerling in jouw klas denkt en kan.

In deze interactieve workshop krijg je handreikingen om met behulp van formatief handelen te achterhalen – tot op de bodem te komen – over welke kennis en vaardigheden je leerlingen beschikken en wat je daar als docent mee kan doen. Ook gaan we het hebben over de vervolgstappen en mogelijkheden aan de hand van wat je aan informatie van je leerlingen krijgt, en de mogelijke aanpassingen van je lessen om het leerrendement te verhogen.

Rob van den Berg – geoloog en collectiebeheerder Mineralogie, Petrologie en Paleobotanie bij Naturalis, verbonden aan sterrenwacht Sonnenborgh

Werkvorm: Interactieve lezing

Miljarden jaren geleden had de planeet Mars grote oceanen, meren en rivieren. Deze planeet had toen de juiste omstandigheden voor leven, maar inmiddels heeft Mars nauwelijks een atmosfeer en is er geen vloeibaar water meer. Als er ooit leven was, is het nu uitgestorven. Of niet? 

Deze lezing gaat over het zoeken naar sporen van levensvormen in de bodem van de planeet Mars. Rob van den Berg zal vertellen hoe wetenschappers zoeken naar sporen van leven in de bodem. En over wat we op dit moment verwachten ooit te vinden. 

Verder zal het gaan over hoe we leven definiëren – aards en buitenaards – over waarom we verwachten dat we niet alleen in het heelal zijn, en wat het betekent voor ons menszijn, maatschappij, wereldreligies en wetenschap wanneer we buitenaards leven vinden. Na afloop ben je veel kennis en inspiratie rijker waarmee je jouw leerlingen aan het denken kunt zetten.

Doycke van Nassau – biologiedocent onderbouw havo/vwo, Groene Hart Lyceum Alphen aan den Rijn

Werkvorm: Workshop

Herken je het beeld van leerlingen die de klas binnenkomen, hun spullen pakken, onderuitgezakt zitten en vooral passief opdrachten maken? Vaak lijkt het alsof ze niet echt gemotiveerd zijn om de lesstof zich eigen te maken. Maar er is zoveel meer uit een les te halen!

In deze workshop ontdek je praktische, activerende werkvormen die je direct kunt inzetten om leerlingen actief, betrokken en gemotiveerd te maken. We werken met korte, leerstofgerichte opdrachten en krachtige lesstarters waarmee leerlingen meteen aan de slag gaan én direct inzicht krijgen in hun begrip van de lesstof.

Neem het huidige (leer)werkboek van één van je klassen mee en ga aan de slag. Aan het einde van de workshop heb je een concrete startopdracht ontwikkeld die je al (in de komende week) na twee lessen direct kunt gebruiken in de praktijk.

Harm van Kuppevelt – docent-onderzoeker, HAS Green Academy
Hanneke van Leur – docent-onderzoeker, HAS Green Academy

Werkvorm: Workshop

Hoe maak je waterkwaliteit voor leerlingen meer dan een abstract thema, en hoe geef je waterbewustzijn een plek in je biologieonderwijs? In deze workshop verkennen we samen met docenten hoe leerlingen via onderzoek en ervaring anders naar water kunnen leren kijken.

Na een korte introductie over waterbewustzijn en waterkwaliteit gaan deelnemers actief aan de slag met het ontwerpen van een praktische lesmodule. Daarbij staat de vraag centraal: welke leeractiviteiten zorgen ervoor dat leerlingen niet alleen kennis opdoen, maar ook eigenaarschap en handelingsperspectief ervaren? En hoe kan dit worden geïntegreerd in het curriculum?

Het idee is om observaties van de waterkwaliteit in de omgeving te combineren met innovatieve vormen van visualisatie. Indien de omstandigheden het toelaten, verkennen we kort buiten hoe eenvoudige observaties of metingen in de directe omgeving ingezet kunnen worden als startpunt voor betekenisvolle lessen.

De workshop is opgezet als co-creatiesessie en maakt deel uit van het project Waterbewustzijn in de klas, waarin HAS Green Academy samenwerkt met EVRgreen Studio. Deelnemers delen lesideeën en leveren input voor lesmateriaal dat ook na de conferentie verder wordt uitgewerkt en gedeeld.

Rose Ommering – Natuureducatie medewerker bij Natuurkampen - Stichting Veldstudie

Werkvorm: Buitenworkshop

Maak biodiversiteit tastbaar in en rond de school en ontdek hoeveel leven er zich onder onze voeten bevindt. Tijdens deze inspirerende workshop starten we met een interactieve presentatie over natuureducatie en de mogelijkheden om de schoolomgeving actief te benutten binnen het biologieonderwijs. We laten zien hoe alledaagse plekken, zoals het schoolplein, kunnen veranderen in een rijke leeromgeving vol onderzoeksvragen.

Na de inleiding gaan we naar buiten om het vaak verborgen leven van bodeminsecten te onderzoeken. Door zelf te zoeken, observeren en vergelijken ervaren deelnemers hoe divers de bodem is en welke cruciale rol bodemdieren spelen binnen ecosystemen.
Deze praktische en activerende workshop verbindt theorie en praktijk en laat zien dat betekenisvol natuuronderzoek verrassend dichtbij is en direct toepasbaar in de lespraktijk.

Renske de Jonge – Hoofd Science LinX, Rijksuniversiteit Groningen

Rik Smit – muziekkunstenaar en geluidstechnicus Science LinX, Rijksuniversiteit Groningen

Eline Meedendorp en Wim Meijberg – IVN Noord, natuureducatie

Werkvorm: Buitenworkshop

Wist je dat bodemdieren leven in een wereld van geluid, en dat ze met supergevoelige microfoons te horen zijn? Voor iedereen die weleens heeft gedoken of gesnorkeld, en toen een wereld voor zich open zag gaan: die sensatie lijkt op de gewaarwording van al dat leven onder onze voeten. Er gaat een hele wereld schuil ondergronds. Wat doet dat besef met ons? Luister mee in het bos van Lunteren waar we op ondergronds onderzoek gaan. Hoe meer verschillende geluiden er te horen zijn, hoe gezonder de grond.

Binnen het New Roots project ontwikkelen Science LinX en IVN creatieve lesprogramma’s om de natuurverbondenheid te versterken, waarin citizen science, kunst en techniek bij elkaar komen. Naast het luisteren naar het bodemleven inspireren we docenten met aanvullend materiaal dat zij op school kunnen inzetten om de natuurverbondenheid van hun leerlingen te versterken.

Werkvorm: Excursie op externe locatie

Voor deze excursie is geen centraal vervoer, maar kun je op eigen gelegenheid of carpoolend naar het museum.

De bodem is het grensvlak tussen de aardkorst (geologie) en het leven (biologie), het klimaat (meteorologie) en de waterkringloop (hydrologie). In het Wereldbodemmuseum in Wageningen is de diversiteit van bodems in de wereld te zien. Het museum is onderdeel van het internationale bodeminstituut ISRIC. Het museum toont de enorme variatie aan bodemtypen over de hele wereld; van de diepe, zwarte grond van de Russische steppe tot de modderige rijstgrond van de Filipijnen.

De tentoonstelling is onderverdeeld in secties met de volgende onderwerpen:

• Bodems van Nederland
• De invloed van de mens op de bodem
• De belangrijkste bodemvormende factoren: klimaat, topografie, moedermateriaal, organismen en tijd
• Bodems en landgebruik
• Bodems en kleur

Een van de topstukken in het museum is een bodem uit het noorden van IJsland waarvan de lagen een oorzakelijke relatie hebben met het begin van de Franse revolutie. Dat is een van vele voorbeelden hoe de bodem in het museum in de context van de natuur en maatschappij wordt toegelicht.

De gidsen van het museum belichten de rol van bodem in het leven en ecosystemen en plaatsen de bodem in het perspectief van het landschap, landgebruik en -beheer, geschiedenis, milieu en maatschappij. De rondleiding is interactief; vragen kunnen tussendoor gesteld worden.

Deze excursie vindt plaats van 11.00 -12.00u in het World Soil Museum op de campus van Wageningen Universiteit, in Gaia / gebouw 101 (Droevendaalsesteeg 3, 6708 PB Wageningen). Bekijk de plattegrond van de campus, en de parkeermogelijkheden.

Werkvorm:  Excursie op externe locatie

Ester Klein Hesselink – Ecoliteracy-coördinator van het voedselbos

Werkvorm: Excursie op externe locatie

Voor deze excursie is geen centraal vervoer, maar kun je op eigen gelegenheid of carpoolend naar de locatie.

Je bent welkom om mee te gaan met de excursie naar voedselbos Droevendaal in Wageningen. Dit is een bijzonder voedselbos dat helemaal is opgezet vanuit educatie-oogpunt. In 2018 ontwierpen studenten Jordy van Eijk en Louis van der Stok het voedselbos en samen met voormalig docent landbouwsystemen Kees van Veluw zetten zij het voedselbos op. De bedoeling is om met dit voedselbos tien mensen volledig te kunnen voeden en van inkomen te voorzien, in de toekomst.

Behalve een voedselproductiebos is het bos ook een groot leerbos voor studenten, voor het voedselbosnetwerk zelf en voor basisschoolkinderen die hier ecoliteracy-les krijgen. Middelbare scholieren zouden hier ook veel kunnen leren.

Benieuwd wat ecoliteracy is en hoe wij het voedselbos combineren met het geven van onderwijs? (Alle vakken kunnen in het voedselbos gegeven worden) Of wil je gewoon een kijkje nemen in het voedselbos om te ontdekken wat het is, en wat er allemaal groeit? Kom dan mee met deze excursie.

Deze excursie vindt plaats van 11.00 -12.00u in Wageningen. Adres: Kielekampsteeg 32, 6708 PC Wageningen

Parkeren kan op locatie rechts van de oprit waar je binnenrijdt. Om bij het voedselbos te komen, loop je vervolgens om het gebouwtje heen waar je tegenaan kijkt als je de oprit op komt. Langs de schuren. We zullen wegwijsbordjes plaatsen.